Fałszywi przyjaciele w brazylijskim portugalskim, którzy cię podłożą

Dzień, w którym nazwałem prezentację mojego szefa „dziwaczną”

Trzy tygodnie po starcie w pierwszej pracy w São Paulo mój menedżer skończył przeklikiwać slajdy i zapytał, co o tym sądzę. Chciałem powiedzieć, że wygląda świetnie. Dopracowanie. Klasa. Więc uśmiechnąłem się i rzuciłem: „Nossa, ficou muito esquisito!”

Cisza jak makiem zasiał.

Oto co wydawało mi się, że powiedziałem: „Wow, wygląda wykwintnie!”. A oto co powiedziałem naprawdę: „Wow, wygląda naprawdę dziwacznie!”.

W brazylijskim portugalskim esquisito nie znaczy „wykwintny”. Znaczy dziwny, dziwaczny albo irytująco wybredny. (Brzmi jak angielskie exquisite, „wykwintny” — i właśnie na tym cię łapie). Mój szef wpatrywał się we mnie przez trzy sekundy, które ciągnęły się jak trzydzieści, a potem — bo Brazylijczycy to z gruntu życzliwi ludzie — roześmiał się i powiedział: „Obrigado? Acho?”.

Tak poznałem fałszywych przyjaciół w brazylijskim portugalskim: słowa, które wyglądają niemal identycznie jak ich angielskie odpowiedniki, a znaczą coś kompletnie innego. I mówię ci: są wszędzie i bez litości zrujnują ci dzień, jeśli nie będziesz na nie gotowy.

Ściąga: najgroźniejsi fałszywi przyjaciele

Zanim przejdziemy do historyjek, oto ściąga, którą warto zachować. Żałuję, że ktoś nie wcisnął mi jej w łapę pierwszego dnia.

Wygląda jak angielskie...	Słowo po portugalsku	Co naprawdę znaczy	Czego naprawdę szukasz
Push (pchać)	Puxar	Ciągnąć	Empurrar
Actually (właściwie)	Atualmente	Obecnie	Na verdade
Pretend (udawać)	Pretender	Zamierzać / planować	Fingir
Eventually (w końcu)	Eventualmente	Od czasu do czasu	Finalmente
Assist (pomagać)	Assistir	Oglądać	Ajudar
Parents (rodzice)	Parentes	Krewni	Pais
Pasta (makaron)	Pasta	Teczka / aktówka	Massa / Macarrão
Novel (powieść)	Novela	Telenowela	Romance
Propaganda	Propaganda	Reklama	(to samo słowo, znaczenie neutralne)

A teraz opowiem ci, jak nauczyłem się każdego z nich na własnej skórze.

Ci, którzy mnie dopadli

Puxar ≠ Push

Ten jest wręcz okrutny. Każde drzwi w Brazylii z napisem PUXE każą ci CIĄGNĄĆ. Nie pchać. Ciągnąć. (A wygląda jak angielskie push, „pchać” — odwrotnie niż trzeba).

Przez pierwszy miesiąc w São Paulo wchodziłem w drzwi jak postać z kreskówki. Barkiem w szybę w galeriach handlowych, w botecos, w padarias. Koło Pinheiros jest pewna apteka, gdzie chyba personel zaczął wyczekiwać mojego wejścia, żeby sprawdzić, czy tym razem zapamiętam.

Słowo na „pchać” to empurre. Które nie przypomina push ani trochę. Bo jasne, że nie przypomina.

Zapamiętaj to tak: w puxe jest X. X oznacza miejsce na mapie — przyciągnij skarb do siebie.

Atualmente ≠ Actually

Ten jest podstępny, bo pasuje w każdym zdaniu. Jeśli ktoś pyta, kiedy przeprowadziłeś się do Brazylii, a ty mówisz „atualmente vim em março”, sądząc, że powiedziałeś „właściwie przyjechałem w marcu”, to właśnie oznajmiłeś, że „obecnie przyjeżdżam w marcu”, co nie ma sensu.

Atualmente [a-tu-ał-MEŃ-czi] znaczy „obecnie” albo „w dzisiejszych czasach”. (Łudząco podobne do angielskiego actually, „właściwie” — a to zupełnie co innego).

Słowo, którego ci trzeba, to na verdade (dosłownie „w prawdzie”) albo de fato („w rzeczywistości”).

Pomyliłem je kiedyś na spotkaniu z klientem i powiedziałem, że „obecnie nie mamy tego problemu”, a chciałem powiedzieć „właściwie tego problemu nie mamy”. Inny klimat. Bardzo inny klimat.

Pretender ≠ Pretend

Kiedy pierwszy raz usłyszałem, jak brazylijska znajoma mówi „pretendo ir amanhã”, pomyślałem, że jest sarkastyczna. Coś w stylu: „No tak, udaję, że idę jutro”. Czyli jednak nie idzie? To jakaś pasywna agresja?

Nie. Pretender [pre-teń-DER] znaczy „zamierzać” albo „planować”. Naprawdę zamierzała iść. (Wygląda jak angielskie pretend, „udawać” — a chodzi o coś dokładnie odwrotnego: o szczery zamiar).

Jeśli chcesz powiedzieć „udawać”, użyj fingir [fiń-ŻIR]. I może wyciągnij wnioski z mojego błędu, gdy odpowiedziałem „ah, czyli tak naprawdę nie idziesz?”, co doprowadziło do bardzo dezorientujących dziesięciu minut.

Eventualmente ≠ Eventually

Wydawałoby się, że ten jest bezpieczny. A jednak nie.

Eventualmente w brazylijskim portugalskim znaczy „od czasu do czasu” albo „sporadycznie”. Nie „w końcu” ani „ostatecznie”. (Tu uważaj podwójnie — Polak na ten widok myśli też o naszym „ewentualnie”, czyli „w razie czego”, a to znów coś innego niż „od czasu do czasu”).

Więc kiedy mój właściciel mieszkania powiedział, że „eventualmente checa os canos” (od czasu do czasu sprawdza rury), usłyszałem „w końcu sprawdzi rury” i uznałem, że stanie się to niedługo. Nie stało się niedługo. Działo się to, jak się okazało, raz do roku. Może.

Słowo na „w końcu” to finalmente albo no final das contas.

Assistir ≠ Assist

Ten fałszywy przyjaciel w brazylijskim portugalskim podkłada nogę niemal każdemu znanemu mi tutaj anglojęzycznemu. Assistir [a-sis-CZIR] znaczy „oglądać” albo „uczestniczyć”. Nie „pomagać”. (Wygląda jak angielskie assist, „asystować, pomagać” — ale brazylijskie znaczenie to oglądanie z widowni, nie pomaganie).

„Eu assisti ao jogo ontem” = Wczoraj oglądałem mecz.

Chcesz powiedzieć, że komuś pomogłeś? Użyj ajudar [a-żu-DAR]. Powiedziałem kiedyś koledze z pracy, że „assistir ela com o projeto” (będę ją oglądał przy projekcie), co zabrzmiało raczej niepokojąco niż pomocnie. Posłała mi spojrzenie. Zasłużyłem.

Parentes ≠ Parents

Parentes znaczy „krewni”. Wszyscy. Całe rozłożyste drzewo genealogiczne, które twój brazylijski partner przedstawia ci na niedzielnym obiedzie, co miał być „kameralny”. (Wygląda jak angielskie parents, „rodzice” — ale obejmuje całą rodzinę, nie tylko mamę i tatę).

Twoi rodzice — konkretnie mama i tata — to pais [PA-js].

Powiedziałem kiedyś komuś „meus parentes moram nos Estados Unidos”, sądząc, że mówię, że moi rodzice mieszkają w USA. A usłyszeli, że za oceanem jest cały mój klan rodzinny. Zapytali, jak obchodzę Boże Narodzenie — najwyraźniej wyobrażając sobie czterdzieści osób przy stole gdzieś w Ohio.

Pasta ≠ Pasta

Zamów w restauracji pasta, a dostaniesz teczkę. Albo aktówkę. Może segregator.

Pasta w brazylijskim portugalskim znaczy teczkę albo etui. Jedzenie, na które masz ochotę, to massa albo macarrão [ma-ka-HAŁŃ]. (Ten łapie z dwóch stron: kojarzy się z międzynarodowym pasta w sensie „makaron”, a do tego po polsku „pasta” to przecież pasta do zębów albo pasztet — i tak, i tak nie o teczkę ci chodziło).

Ten akurat jest mniej żenujący, a bardziej mylący. Zapytałem kiedyś w sklepie z artykułami biurowymi, czy mają „pasta integral” (pełnoziarnisty makaron), a facet pokazał mi zieloną teczkę na dokumenty. Patrzyliśmy na siebie przez dłuższą chwilę.

Novela ≠ Novel

Jeśli Brazylijczyk mówi, że ogląda novelę, to nie czyta Tołstoja. Ogląda telenowelę. I wcale nie robi tego z ironią. (Po polsku to pułapka w drugą stronę: „nowela” to u nas krótka forma literacka, a brazylijska novela to opera mydlana — czyli nasza „telenowela”).

Telenowele to tutaj prawdziwa instytucja kulturowa. Wieczorny prime time, paliwo do rozmów przy ekspresie w pracy, narodowe wahania nastroju, gdy umiera jakaś postać albo gdy para wreszcie się schodzi. Próbowałem kiedyś mieć opinię o Pantanalu, nie obejrzawszy ani odcinka. Koledzy z pracy przejrzeli mnie w sekundę.

Powieść — ta książkowa — to po portugalsku romance. Tak, to kolejny fałszywy przyjaciel. Romance znaczy „powieść”, niekoniecznie historię miłosną. Chyba że jednak ją znaczy. Witaj w portugalskim.

Propaganda ≠ Propaganda

Po polsku „propaganda” brzmi złowieszczo. Manipulacja polityczna. Wojenne plakaty. Orwell. (I to akurat ten sam wydźwięk co w angielskim — dlatego tym łatwiej dać się tu nabrać).

W Brazylii propaganda znaczy po prostu „reklama”. Słowo całkowicie neutralne. Ten jingiel, co wbił ci się w głowę z reklamy proszku do prania? Propaganda. Baner na ekranie telefonu? Propaganda. Gość rozdający ulotki na Avenida Paulista? Też propaganda.

Powiedziałem „não gosto de propaganda brasileira” (nie lubię brazylijskich reklam) na churrasco i ktoś pomyślał, że robię polityczną deklarację. A mówiłem o reklamie sieci Casas Bahia. Wyjaśniło się, ale zanim to nastąpiło, przez chwilę zrobiło się nerwowo.

Dlaczego brazylijski portugalski jest pełen takich pułapek

To nie spisek, choć tak się właśnie wydaje.

I angielski, i portugalski zapożyczały sporo z łaciny i francuskiego, ale słowa ewoluowały przez wieki różnymi drogami. Angielski zachował jedno znaczenie, portugalski drugie, a teraz stoisz w aptece i mówisz nie to, co trzeba. Według językoznawców jest ponad 100 powszechnie wymienianych fałszywych kognatów między angielskim a portugalskim — i to licząc tylko te codzienne.

Brazylijski portugalski ma jeszcze własną dodatkową warstwę. Niektóre fałszywe kognaty w brazylijskim portugalskim nie pokrywają się nawet z portugalskim europejskim. Słowo constipado znaczy w Portugalii „przeziębiony”, ale w Brazylii w tym znaczeniu się go raczej nie używa (mówią resfriado). Więc nawet Portugalczykom z Lizbony zdarza się czasem na tym wyłożyć.

Dobra wiadomość? Gdy raz sparzysz się na fałszywym przyjacielu, już nigdy go nie zapomnisz. Ból to całkiem skuteczny nauczyciel. Moja wpadka z esquisito była dwa lata temu, a ja wciąż się wzdrygam, gdy słyszę to słowo.

Jak przestać dawać się nabierać

Kilka rzeczy, które pomogły mi przestać się ośmieszać — albo przynajmniej ośmieszać się rzadziej:

• Gdy słowo wygląda zbyt znajomo, bądź podejrzliwy. Jeśli wygląda dokładnie jak angielskie, to sygnał, żeby zdwoić czujność, a nie odpuścić.
• Wsłuchuj się w kontekst. Nawet jeśli nie wiesz, że słowo jest fałszywym przyjacielem, zdanie wokół niego zwykle nie ma sensu, jeśli tłumaczysz je źle.
• Rób fiszki z parami słów. Wiem, fiszki są nudne. Ale to akurat temat, w którym naprawdę działają — uczysz mózg, żeby nadpisał odruch.
• Pytaj Brazylijczyków. Uważają fałszywych przyjaciół za przezabawnych i z radością opowiedzą ci historie o turystach, którzy się pogubili. To praktycznie narodowe hobby.
• Ćwicz w prawdziwym brazylijskim kontekście. Podręcznikowe listy słówek tego nie wyłapią, ale ćwiczenia oparte na rozmowie — owszem.

Jeśli chcesz wbić je sobie do głowy bez publicznego upokorzenia, ćwiczenia ze słownictwa w Falando specjalnie oznaczają fałszywe kognaty — znacznie mniej stresu niż przekonywanie się o tym na oczach szefa. Możesz też poćwiczyć pokrewne tematy, jak brazylijskie idiomy i zwroty na small talk, które roją się od podchwytliwego słownictwa, przerobić je w Quick Practice albo wracać do nich w Reviews, żeby naprawdę zostały w głowie.

Ludzie pytają też

Czym są fałszywi przyjaciele w brazylijskim portugalskim?

Fałszywi przyjaciele (albo fałszywe kognaty) to słowa, które wyglądają lub brzmią podobnie w angielskim i portugalskim, ale mają zupełnie inne znaczenia. Na przykład pretender wygląda jak „pretend” (udawać), a w rzeczywistości znaczy „zamierzać”. To jeden z najbardziej podchwytliwych elementów nauki brazylijskiego portugalskiego dla osób znających angielski, bo mózg automatycznie sięga po złe znaczenie.

Ilu fałszywych przyjaciół istnieje między angielskim a portugalskim?

Jest ponad 100 powszechnie wymienianych fałszywych przyjaciół między angielskim a brazylijskim portugalskim. Niektóre szacunki sięgają wyżej, zależnie od tego, jak liczyć terminy techniczne i regionalne. Najwięcej kłopotów sprawiają słowa codzienne, jak atualmente, assistir czy parentes — słowa, na które natkniesz się w zwykłej rozmowie w São Paulo, Rio czy gdziekolwiek indziej w Brazylii.

Czy fałszywi przyjaciele różnią się w brazylijskim i europejskim portugalskim?

Czasem tak. Brazylijski portugalski ma własne wzorce użycia, które mogą tworzyć dodatkowych fałszywych przyjaciół albo rozwiązywać istniejących. Na przykład bicha znaczy w Portugalii „kolejka”, ale w Brazylii jest obraźliwym wyzwiskiem. Zawsze ucz się portugalskiego online z materiałami, które wyraźnie wskazują brazylijskie użycie, jeśli właśnie tego się uczysz — te różnice mają znaczenie.

Jak mogę ćwiczyć unikanie fałszywych przyjaciół w portugalskim?

Najlepsze podejście to kontakt z prawdziwym brazylijskim portugalskim przez praktykę w rozmowie, media i ukierunkowaną naukę słownictwa. Aplikacja do nauki portugalskiego taka jak Falando zawiera przykłady kontekstowe pokazujące, jak słowa faktycznie się w Brazylii stosuje, a nie tylko słownikowe definicje. Oglądanie brazylijskich telenowel i YouTube'a — a jeszcze lepiej przerabianie ich w Real Talk — również pomaga. Zaczniesz wyłapywać fałszywych przyjaciół naturalnie, gdy kilka razy zobaczysz ich w kontekście.

Po prostu pogódź się z tym, że to się stanie

Użyjesz fałszywego przyjaciela źle. Pewnie jeszcze w tym tygodniu, jeśli aktywnie się uczysz. I to jest w porządku. Każdy gringo, którego tu znam, ma co najmniej jedną koszmarną historię z fałszywym przyjacielem, a te najlepsze zawsze polegają na przypadkowym powiedzeniu czegoś nie na miejscu w sytuacji służbowej.

Rzecz w fałszywych przyjaciołach w brazylijskim portugalskim jest taka, że w danej chwili są żenujący, a później stają się znakomitymi anegdotami. Moja katastrofa z esquisito? Opowiadam ją na każdym churrasco od dwóch lat. Za każdym razem rozśmiesza. Nawet mój szef wciąż ją przypomina.

Więc naucz się listy, podchodź podejrzliwie do znajomo wyglądających słów, a gdy nieuchronnie któreś przekręcisz — a przekręcisz — po prostu obróć to w żart. Brazylijczycy będą się śmiać z tobą, nie z ciebie. Pewnie. Zazwyczaj. No dobra, odrobinę z ciebie. Ale z miłości, né?

Vamos lá!