Você, tu, a gente of nós: wat Brazilianen echt zeggen

Vier manieren om het te zeggen, één verwarde gringa

In mijn eerste maand in São Paulo vroeg ik een collega wat ze in het weekend had gedaan. Ik kreeg ongeveer dit terug:

A gente foi na praia. — Wij zijn naar het strand geweest.

Ik had goed geld betaald voor een leerboek dat nós fomos over twee pagina's vervoegde en a gente niet één keer noemde. Twee weken later vroeg een man uit Porto Alegre me tu vai no rolê? Volgens mijn leerboek was dat dubbel fout: verkeerd voornaamwoord voor Brazilië, verkeerde werkwoordsuitgang voor het voornaamwoord.

Geen van beiden maakte een fout. Mijn leerboek liep gewoon zo'n veertig jaar achter.

Dit komt er echt uit Braziliaanse monden, regio voor regio, met de twee regels waardoor alles op zijn plek valt.

Het hele antwoord in één tabel

Lees als je verder niets leest in ieder geval dit.

Twee van die rijen zijn de hele les. Jij gebruikt werkwoordsvormen van de derde persoon en wij ook. Voor de twee gewoonste dingen die je ooit zegt vervoeg je dus alsof je over iemand anders praat.

Dat is geen kortere weg die iemand voor taalleerders bedacht. Dat is wat er met de taal gebeurde.

A gente: de woordgroep die nós opat

A gente [a ZJEN-tsjie] begon als een gewoon zelfstandig naamwoord: a gente, 'de mensen', zoals het Engelse 'folks'. Daarna schoof het opzij naar de plek van het voornaamwoord en bleef daar.

Het cruciale punt, dat leerboeken verstoppen: het behield zijn enkelvoudige grammatica.

• A gente vai amanhã. — We gaan morgen.
• A gente foi de Uber. — We gingen met een Uber.
• A gente é do Brasil. — We komen uit Brazilië.
• A gente tem que sair. — We moeten weg.

Geen a gente vamos. Geen a gente somos. Je hoort die af en toe in het wild, als vermenging van de twee systemen. Maar ze worden gestigmatiseerd en geen Braziliaan zal je dankbaar zijn als je ze overneemt.

Kijk nu wat dat oplevert. Nós vraagt in iedere tijd om een eigen uitgang: vamos, fomos, íamos, iremos, fôssemos. A gente vraagt de derde persoon enkelvoud, die je al voor ele en ela leerde. Overstappen op a gente schrapt een hele vervoegingskolom uit je werklast en laat je Braziliaanser klinken, niet minder. Ik vond in deze taal nooit een betere ruil.

Het brengt ook vrienden mee:

• Bezit: o carro da gente — onze auto. Nosso carro leeft volop, maar da gente zit overal in gesproken taal.
• Voorwerp: Ela viu a gente. — Zij zag ons.
• Wederkerend: A gente se vê! — Tot ziens! Weer de derde persoon: se, nooit nos.

Neemt het echt de overhand?

Hier moet je voorzichtig zijn. Het eerlijke antwoord is interessanter dan de hype.

De klassieke studie is Célia Regina dos Santos Lopes' Nós e a gente no português falado culto do Brasil, gebaseerd op opnames van hoogopgeleide sprekers in Rio, Porto Alegre en Salvador. In totaal stond nós nog net voor: 39 procent tegenover 34 procent.

Maar splits je op leeftijd, dan draait het beeld om. De jongste sprekers kozen duidelijk vaker a gente, de oudste vaker nós. Dat is geen stabiele verdeling, maar een taal die langzaam verandert, vastgelegd op band. Die jonge sprekers zijn nu in de zeventig en de trend ging precies waar hij naartoe wees.

De regionale cijfers uit dezelfde studie zijn ook belangrijk: Rio zat al op 59 procent a gente, terwijl Porto Alegre 72 procent nós had en Salvador 63 procent nós. De tegenstelling tussen Rio en het zuiden die je zo op de tu-kaart ziet, is dezelfde breuklijn.

Waar nós nog leeft

Schrap het niet. Nós [NÒS] is niet archaïsch. Het verhuisde alleen naar de nettere buurt.

Je vindt het in bijna alle soorten geschreven tekst, in nieuwsuitzendingen, toespraken en preken, songteksten, waar de extra lettergreep vaak beter in het ritme past, en overal waar een spreker gewicht wil geven. Nós draagt een toon van saamhorigheid en formaliteit die a gente niet heeft. Een vakbondsleider zegt nós. Je vriend die een barbecue plant zegt a gente.

Het overleeft ook op één plek die je dagelijks gebruikt. De aansporing vamos!, laten we gaan, is nós-grammatica en niets heeft die vervangen. Vamos embora, vamos lá, vamos nessa.

In informele spraak in veel delen van Brazilië hoor je nós ook zonder de bijbehorende uitgang: nós vai, nós foi. Leerboeken noemen dat een fout. Je kunt het beter begrijpen als dezelfde kracht die a gente vai voortbracht: gesproken Braziliaans schudt werkwoordsuitgangen af waar het kan. Begrijp het, geniet ervan en schrijf nós vamos.

Probeer dit in Falando: wisselen tussen a gente en nós is een vervoegingsgewoonte, geen woordenschatfeit. Het blijft dus alleen door herhaling hangen. Open Werkwoorden vervoegen en oefen hetzelfde werkwoord met beide onderwerpen tot a gente vai niet meer als een tikfout voelt. De vervoegingstabellen staan klaar als je het hele patroon tegelijk wilt zien.

Você, cê, ocê: één voornaamwoord met drie petten

Voor de kaart nog iets waarvoor niemand je waarschuwt: você wordt vaak niet als você uitgesproken.

In gewone snelle spraak wordt het cê [SEE]. Cê vai? Cê tá bem? Cê viu isso? Dit is niet slordig en niet regionaal. Het is de standaard in ontspannen gesprekken in het grootste deel van Brazilië. Het is ook de belangrijkste reden dat beginners een vraag missen die rechtstreeks op hen gericht is. Je luistert naar twee lettergrepen die nooit komen.

In Minas Gerais en grote delen van het binnenland krijg je ook ocê [o-SEE], halverwege de twee.

Braziliaanse sociolinguïsten behandelen ze als één familie, een 'macro você', omdat ze allemaal dezelfde derde persoon gebruiken. Cê vai horen in plaats van você vai kost je dus grammaticaal niets. Je hoeft het alleen te herkennen.

Schrijf você. Zeg você als je zorgvuldig praat. Verwacht van de rest cê.

De regionale kaart: waar tu echt leeft

Nu het gedeelte waardoor Brazilië logisch wordt.

Tu stierf hier nooit uit. Het trok zich terug in bepaalde gebieden en liet in de meeste daarvan ongemerkt zijn werkwoordsuitgangen vallen. Dit is de kaart. De rijen over het noordoosten komen uit Scherre, Andrade en Catão's overzicht Por onde transitam o tu e o você no Nordeste?, dat tientallen jaren veldonderzoek per hoofdstad bijeenbracht.

Een paar cijfers uit dat overzicht zijn scherper dan de gebruikelijke vage uitspraken. Natal registreerde ongeveer zestien procent tu en Recife ongeveer veertien procent in de onderzochte steekproeven. Salvador, lang beschouwd als de hoofdstad van você, kwam op slechts drie procent. São Luís valt op als de enige hoofdstad met een krachtig drievoudig systeem, waarin você, tu met overeenkomst en tu zonder overeenkomst allemaal echt standhouden.

De onderzoekers zeggen verfrissend duidelijk dat eerdere kaarten tu in het noordoosten waarschijnlijk overschatten en dat meer veldonderzoek nodig is. Behandel iedere voornaamwoordenkaart, ook deze, als een weersverwachting in plaats van een grens.

Tu vai, geen tu vais, en waarom dat geen fout is

Dit is het deel waarop de hersenen van taalleerders vastlopen.

In Portugal heeft tu zijn eigen werkwoordsuitgangen en gebruikt die: tu vais, tu és, tu tens, tu fazes. Een van de vele verschillen tussen de twee varianten van het Portugees. In het grootste deel van Brazilië waar tu overleeft houden sprekers het voornaamwoord en laten de uitgang weg:

• Tu vai trabalhar amanhã? — Werk je morgen?
• Tu tá cansado? — Ben je moe?
• Tu fez isso sozinho? — Heb je dat zelf gedaan?

Onderzoekers van Brazilië stoppen dit niet in het vakje fouten. Ze tellen het als een eigen variant: tu sem concordância, zonder overeenkomst. Ze volgen het naast você en tu met overeenkomst als een gewone optie die de taal biedt. In Porto Alegre en Rio is het overweldigend het patroon dat je hoort.

De plaatsen die de uitgangen behielden zijn de uitzondering, niet de regel. Belém springt eruit. Daar leeft tu vais echt, gevolgd door São Luís en delen van Santa Catarina.

Als een gaúcho tu vai zegt, spreekt die dus het eigen dialect correct. Verbeteren zou de echte fout zijn.

Het voornaamwoord dat iedereen vergat terug te geven

Nog één wending, mijn favoriet in het hele systeem.

Brazilianen zeggen você en gebruiken vervolgens toch de voorwerpsvoornaamwoorden van tu.

• Eu te amo. — Ik houd van je.
• Te ligo depois. — Ik bel je later.
• Vou te mandar no zap. — Ik stuur het je via WhatsApp.

Volgens de strikte grammatica zou você lhe of o/a moeten krijgen. Bijna niemand doet dat in gesprekken. Te is in feite universeel in Brazilië, ook in sterk você-gebied zoals São Paulo en Salvador. Hetzelfde geldt voor contigo, met jou, dat vrolijk voortleeft bij mensen die nooit tu zeggen.

Het echte Braziliaanse systeem is dus niet tu of você. Het is você als onderwerp en de restjes van tu voor de rest. Een fusie die niemand plande en iedereen gebruikt.

Vocês maakte een einde aan vós

Deze is kort, want hij bespaart je een week studie: vós is weg. Niet zeldzaam, weg. Het overleeft in de Bijbel, oude poëzie en een paar kerkelijke omgevingen. Dat is de lijst.

'Jullie' is in Brazilië vocês, met de derde persoon meervoud: vocês vão, vocês são, vocês têm. Zelfs in tu-regio's is het meervoud vocês. Niemand zegt vós ides tegen vrienden.

Heeft je cursus een kolom voor vós, dan mag je die met een gerust geweten overslaan.

Wat moet je dan zelf zeggen?

Praktisch, in volgorde:

1. Zeg a gente voor wij. Derde persoon enkelvoud. Doe het vandaag, je klinkt meteen minder als een leerboek.
2. Zeg você voor jij. Het werkt in alle 27 federatieve eenheden en niemand vindt het ergens vreemd.
3. Gebruik te vrijuit. Te ligo, te vejo, te amo. Universeel.
4. Leer cê horen. Je hoeft het niet te zeggen. Je moet het wel opvangen.
5. Herken tu vai, zodat het je in Porto Alegre, Belém of een café in Rio niet uit het veld slaat.
6. Bewaar nós voor schrijven en voor vamos!, dat nooit verdween.
7. Neem plaatselijk tu pas over als je ergens woont. Het is een teken dat je erbij hoort en klinkt vreemd als je het te vroeg draagt.

Probeer dit in Falando: lezen over regionale spraak brengt je maar zover. Je moet haar horen. Echte gesprekken speelt korte echte Braziliaanse videofragmenten en stelt over ieder één vraag. Doe er een paar en tel hoe vaak je a gente hoort waar een leerboek nós zou afdrukken. Wil je de achterliggende regels goed zien, dan behandelen de grammaticalessen het systeem stap voor stap.

Veelgestelde vragen

Wat betekent 'a gente' in het Portugees?

Het betekent wij of ons in dagelijks Braziliaans, al is de letterlijke vertaling 'de mensen'. Het krijgt een werkwoord in de derde persoon enkelvoud: a gente vai, wij gaan, a gente foi, wij gingen, a gente é, wij zijn. Nooit a gente vamos.

Is het a gente vai of a gente vamos?

A gente vai. A gente is grammaticaal enkelvoud, dus het werkwoord past bij ele/ela. A gente vamos verschijnt wel in bepaalde volkstaal, maar wordt gestigmatiseerd en is niet de moeite waard om na te doen.

Gebruiken Brazilianen tu of você?

Allebei, afhankelijk van waar je bent. Você is de landelijke standaard en overal veilig. Tu is sterk in Rio Grande do Sul, Santa Catarina, Pará en Maranhão, gebruikelijk in delen van het noordoosten en informeel Rio. Meestal verschijnt het zonder de werkwoordsuitgang voor de tweede persoon: tu vai, geen tu vais.

Waarom zeggen Brazilianen tu vai in plaats van tu vais?

Omdat gesproken Braziliaans Portugees al generaties werkwoordsuitgangen afschudt. Onderzoekers behandelen tu zonder overeenkomst als een legitieme variant, geen fout. Het is het overheersende patroon waar tu wordt gebruikt, behalve in Belém en São Luís, waar de uitgangen standhielden.

Is nós fout in Brazilië?

Helemaal niet. Nós is standaard, correct en normaal in schrijftaal, nieuws, formele spraak en songteksten. Het komt alleen minder vaak voor dan a gente in informele gesprekken. Vamos! houdt het hoe dan ook dagelijks in gebruik.

Wat is het verschil tussen você en cê?

Grammaticaal geen. Cê is gewoon snel uitgesproken você. Het gebruikt dezelfde werkwoordsvormen. Schrijf você en verwacht voortdurend cê in ontspannen gesprekken.

Beleza, zeg nu a gente

Neem drie dingen mee. A gente is je standaard voor wij en geeft je de derde persoon enkelvoud cadeau. Você is je standaard voor jij en is in iedere staat correct. En tu is een regionaal accent, geen grammaticales. Ontmoet het, begrijp het en erf de uitgangen niet uit een Europees leerboek.

Probeer vandaag dit: neem het laatste dat je samen met iemand deed en zeg het twee keer hardop. Nós fomos ao mercado. Daarna a gente foi no mercado. De tweede is wat je werkelijk zou hebben gehoord.

Zet de gewoonte daarna ergens waar ze niet kan wegglippen. Werkwoorden vervoegen oefent a gente tegenover nós in iedere tijd. Waarover je struikelt komt in je wachtrij bij Herhalingen. Die gebruikt FSRS-planning om ieder item terug te brengen vlak voordat je het vergeet. Daarom bouwden we een app om Portugees te leren in plaats van nog een grammaticatabel. Je kunt gratis online Portugees leren terwijl je ontdekt hoe snel a gente automatisch wordt.

Sneller dan je denkt. Vamos lá!