Saudade – znaczenie i mit nieprzetłumaczalnego słowa

Pierwszy raz usłyszałem Que saudade! od znajomej, którą widziałem dziewięć dni wcześniej. Siedzieliśmy przy jednym długim stole na churrasco, a teraz szła przez dworzec autobusowy w Belo Horizonte z szeroko otwartymi ramionami, jakbym wracał po roku spędzonym na morzu.

Wcześniej czytałem na plakatach, kubkach i w kilkunastu listach ciekawostek, że saudade to najpiękniejsze słowo portugalszczyzny: uczucie tak bardzo właściwe portugalskiej duszy, że żaden inny język nie potrafi go nazwać. A ona właśnie użyła go, żeby powiedzieć: „jak dobrze cię widzieć, stęskniłam się”. To nie brzmiało jak coś nieprzetłumaczalnego. Brzmiało jak zwykły wtorek.

Saudade to prawdziwe, bardzo lubiane słowo i Brazylijczycy używają go bez przerwy. Twierdzenie, że nie da się go przetłumaczyć, to jednak historia z autorami, datami i długim komercyjnym życiem. Prześledźmy ją, porównajmy saudade z jej krewnymi w innych językach, a potem wypróbujmy saudade w brazylijskim portugalskim w praktyce.

Co znaczy saudade?

Saudade to tęsknota za kimś lub czymś, co kochasz, zwykle połączona z ciepłymi wspomnieniami. Może dotyczyć osoby, miejsca, potrawy, jakiegoś okresu w Twoim życiu albo czasu, który nie wróci. Ma w sobie słodycz, nie tylko smutek, bo to, za czym tęsknisz, było dobre.

W większości Brazylii brzmi to mniej więcej jak sau-DA-dżi, z sau wymawianym jak „sał”. D przed końcowym e zmiękcza się w „dż”, jak w cidade i verdade. W Portugalii usłyszysz raczej sau-DAD, z prawie połkniętą ostatnią samogłoską. Nasz przewodnik po portugalskim europejskim i brazylijskim wyjaśnia, dlaczego te końcówki się rozeszły.

Kiedy uczący się pytają o saudade w brazylijskim portugalskim, zwykle chcą jednego polskiego słowa. Najczęściej padają: tęsknota, tęsknić, nostalgia, żal i sentyment. Które pasuje, zależy od zdania, jak w przypadku większości słów, które kiedykolwiek przyjdzie Ci tłumaczyć.

Skąd wziął się mit „nieprzetłumaczalnego” słowa

Ta idea jest znacznie starsza niż plakaty. Przewija się przez prawie sześć wieków portugalskiego piśmiennictwa, a każda epoka dołożyła do niej własną warstwę:

• Około 1438 roku: esej króla. Dom Duarte, król Portugalii, pisał o suydade, dawnej pisowni tego słowa, w traktacie moralnym Leal Conselheiro. Odróżniał ją od zwykłego smutku i żałoby i zauważył, że ani łacina, ani żaden inny znany mu język nie ma równie trafnego słowa. Tu zaczyna się to twierdzenie, a opiera się na garstce języków, które potrafił czytać król z XV wieku.
• 1606: definicja gramatyka. W dziele Origem da Lingoa Portuguesa Duarte Nunes de Leão zdefiniował saudade jako wspomnienie czegoś połączone z pragnieniem, by to odzyskać. Ta zgrabna definicja całkiem dobrze wyjaśnia słowo, i to za pomocą innych słów.
• 1825: romantyzm. Almeida Garrett, przebywający na emigracji, wydał w Paryżu poemat Camões, który otwiera długa inwokacja do saudade. Często uznaje się go za utwór, który otworzył literaturę portugalską na romantyzm. Saudade stała się literackim symbolem wygnania i utraconej wielkości.
• Lata 10. XX wieku: saudade jako tożsamość narodowa. Poeta Teixeira de Pascoaes i ruch Renascença Portuguesa, za pośrednictwem swojego pisma A Águia, przedstawiali saudade jako istotę „portugalskiej duszy”. Ich nurt myśli nazwano saudosismo. Słowo, które definiuje naród, nie może należeć także do innych narodów, więc jego wyjątkowość stała się częścią doktryny.
• XX wiek: fado i bossa nova. Fado stało się formą sztuki najściślej kojarzoną z saudade, a UNESCO wpisało je na listę niematerialnego dziedzictwa w 2011 roku. W Brazylii nagranie Chega de Saudade João Gilberta z 1958 roku, często uznawane za akt urodzenia bossa novy, rozniosło to słowo po całym świecie.
• 2004: ranking. Londyńska agencja Today Translations poprosiła około tysiąca lingwistów o wskazanie słów najtrudniejszych do przetłumaczenia. Saudade zajęła siódme miejsce. O rankingu pisały media na całym świecie i powtarzano go latami, choć jego metoda budziła sporo sceptycyzmu. World Literature Today krytycznie przygląda się tej ankiecie i całemu gatunkowi „najbardziej nieprzetłumaczalnych słów”.

Mit ma imponujących rodziców: króla, kilku poetów, ruch narodowy i dwa gatunki muzyczne. Nigdy natomiast nie doczekał się rzetelnego porównania z tym, jak ludzie w innych językach mówią o tęsknocie.

Jak inne języki nazywają saudade

Większość języków ma potoczny sposób, by powiedzieć „tęsknię za tobą”, i poważniejszy rzeczownik na samą tęsknotę. Portugalski też ma dokładnie taką parę: sentir falta i saudade. Oto siedemnaście słów spokrewnionych z saudade:

Spójrz na uwagi przy rumuńskim i walijskim. Rumuńskie dor spotyka dokładnie to samo co saudade: przegląd europejskich słów tęsknoty w Cafébabel nazywa je nieprzetłumaczalnym, bez prawdziwego odpowiednika nawet w saudade. Oficjalna strona Walii przedstawia hiraeth jako bardzo walijskie uczucie, które angielskie longing, homesickness i nostalgia oddają tylko w przybliżeniu. Vladimir Nabokov napisał długi przypis o tosce w komentarzu do Eugeniusza Oniegina, stopniując ją od duchowej udręki po zwykłą nudę. W wykładach o Don Kichocie zestawił portugalskie saudades, francuskie angoisse, niemieckie Sehnsucht i rosyjską toskę. Skoro tyle języków przypisuje sobie wyjątkowe słowo na to samo uczucie, trudno uznać, że należy ono tylko do jednego z nich.

Gramatyka też bywa bliższa, niż się wydaje. Rumuńskie mi-e dor de tine, mniej więcej „mnie jest tęsknota od ciebie”, jest zbudowane bardzo podobnie jak estou com saudade de você, czyli „jestem z saudade od ciebie”. Francuski odwraca zdanie: tu me manques to dosłownie „ty mi brakujesz”, trochę jak polskie „brakuje mi ciebie”. Koreański i japoński często obywają się bez rzeczownika: 보고 싶어 (bogo sipeo) i 会いたい (aitai) znaczą mniej więcej „chcę cię zobaczyć” i oba działają jak „tęsknię za tobą”.

Oto coś zaskakującego. Słowo nostalgia, po które dziś sięgamy, gdy tłumaczymy saudade, zostało wymyślone celowo. Johannes Hofer, student medycyny na Uniwersytecie w Bazylei, ukuł je w 1688 roku z greckiego nostos, powrót do ojczyzny, i algos, ból lub cierpienie. Nazywał tak tęsknotę za domem, którą obserwował u młodych ludzi mieszkających daleko od rodzinnych stron, na przykład u studenta z Berna i młodej służącej pracującej w innym mieście. Języki tworzą słowa, których potrzebują.

A jakim słowem nazywa to uczucie Twój pierwszy język? Czy ma własną legendę w stylu „nikt inny tego nie ma”?

Co więc jest wyjątkowego w saudade?

Pod mitem kryje się coś prawdziwego. Tyle że nie jest to „żaden inny język nie potrafi tego wyrazić”.

Tłumacze pracują ze zdaniami, a nie z hasłami słownikowymi. Językoznawca Roman Jakobson dowodził w 1959 roku, że języki różnią się tym, co każą powiedzieć, a nie tym, co pozwalają powiedzieć. Portugalski nie ma monopolu na to uczucie, ale ujmuje je w nietypowy sposób:

1. To rzeczownik, który nosisz ze sobą. Po polsku tęsknisz za kimś. Po portugalsku jesteś z saudade, masz ją, czujesz ją, a w końcu ją zabijasz. Traktowanie uczucia jak czegoś, co przychodzi i zostaje, daje wyrażenia, na które polszczyzna potrzebuje całego zdania podrzędnego.
2. Obejmuje prawie wszystko. Babcię, plażę w Salvadorze, feijão Twojej mamy, rok spędzony w Recife, kreskówkę z dzieciństwa. Angielski przeskakuje tu między „miss”, „long for” i „feel nostalgic about”; polski zwykle radzi sobie czasownikiem „tęsknić”. Portugalski ma na to wszystko jeden rzeczownik.
3. Ma swoje święto. Piosenki, wiersze, tatuaże i Dia da Saudade, obchodzony w Brazylii 30 stycznia. Słowo, które kultura stawia na piedestale, wydaje się głębsze niż takie, którego po prostu używa.
4. Jest mieszanką. Kiedy badacze w Portugalii zapytali studentów, jakie cechy kojarzą im się z saudade, często wymieniali wspomnienia, smutek, brak kogoś lub czegoś, odległość i nostalgię (Neto & Mullet, 2014). Polski ma słowo na każde z nich. Saudade łączy je w jedno.

Portugalski ma też prostsze „brakuje mi”: sentir falta de. Sinto falta do meu carro znaczy „brakuje mi samochodu”, na przykład dlatego, że był Ci potrzebny dziś rano. Tenho saudade da minha avó znaczy „tęsknię za babcią”, z czułością. Falta mówi o braku; saudade dodaje przywiązanie. Brazylijczycy mogą powiedzieć saudade do meu carro antigo, ale tylko o samochodzie, który naprawdę kochali. Dla uczących się ta różnica jest dużo bardziej przydatna niż jakikolwiek plakat.

Jak używać saudade w brazylijskim portugalskim

Te zwroty usłyszysz najczęściej:

Kilka praktycznych uwag:

• Liczba pojedyncza czy mnoga? W Brazylii estou com saudade i estou com saudades znaczą to samo. Samo Saudades! działa jako cała wiadomość i często zobaczysz je w czatach na WhatsAppie między przyjaciółmi, którzy dawno się nie widzieli.
• Uważaj na przyimek. Saudade łączy się z de, które zlewa się z rodzajnikami: saudade do Rio, da praia, dos amigos. Nasz przewodnik po połączeniach przyimków z rodzajnikami wyjaśnia ten wzorzec.
• Brazylia i Portugalia mówią inaczej. W Portugalii często usłyszysz tenho saudades tuas, z tu. W Brazylii codzienną wersją jest estou com saudade de você.
• Bez dramatyzmu. Que saudade! do koleżanki widzianej w zeszłym tygodniu to nic dziwnego, o czym przekonałem się na tamtym dworcu.
• Matar a saudade to szczęśliwe zakończenie. Saudade za osobą zabijasz, odwiedzając ją, za miastem – wracając tam, a za potrawą – wreszcie ją jedząc.

Wypróbuj w Falando: Otwórz Dziennik i napisz cztery lub pięć zdań o czymś, za czym tęsknisz: o osobie, miejscu albo potrawie. Użyj raz estou com saudade de, raz sinto falta de i raz bateu uma saudade. Dostaniesz informację zwrotną o gramatyce, słownictwie i stylu, więc sprawdzisz, czy każdy zwrot pasuje do zdania, które wokół niego ułożysz.

Zarejestruj się na bezpłatny 7-dniowy okres próbny

Częste pytania

Jak przetłumaczyć saudade na polski?

To zależy od zdania. Estou com saudade de você to „tęsknię za tobą”. W bardziej refleksyjnym tekście rzeczownik staje się „tęsknotą” albo „nostalgią”, a saudade de casa to „tęsknota za domem”. Żadne pojedyncze polskie słowo nie obejmuje wszystkich użyć, co zresztą dotyczy większości słów.

Czy saudade istnieje tylko w portugalskim?

Samo słowo ma także galicyjski, który wyrósł z tego samego średniowiecznego języka. Uczucie ma nazwy wszędzie: rumuńskie dor, walijskie hiraeth, polska tęsknota, niemiecka Sehnsucht i koreańskie geurium, a to tylko kilka z nich.

Saudade to smutne czy radosne uczucie?

Jedno i drugie. Smutne, bo czegoś brakuje, i słodkie, bo to, czego brakuje, było dobre. Brazylijczycy używają tego słowa jako serdecznego powitania co najmniej tak często, jak wtedy, gdy się żalą.

Czym saudade różni się od nostalgii?

Portugalski też ma słowo nostalgia i kieruje się ono ku przeszłości. Saudade może dotyczyć przeszłości, ale także przyjaciela, który ma się świetnie w innym mieście, albo kogoś, kogo zobaczysz znowu w piątek.

Znajdź własną saudade po portugalsku

Saudade tłumaczy się codziennie: w napisach, tekstach piosenek i czatach dwujęzycznych rodzin. Tłumaczenie nie da Ci jednak nawyku. Brazylijczycy często sięgają po to słowo, przy wielkich stratach i drobnych nieobecnościach, i oczekują, że odpowiesz w tym samym tonie. Jeśli ktoś powie Ci que saudade!, naturalna odpowiedź to também estava com saudade!, czyli „ja też za tobą tęsknię!”.

Wypróbuj w Falando: W Bate-papo zacznij rozmowę o mieście z Twojej przeszłości albo z podróży i o tym, czego Ci w nim brakuje. Użyj co najmniej trzech zwrotów z tabeli, a potem odpowiadaj na kolejne pytania, nie przechodząc na polski. Właśnie wtedy saudade przestaje być słówkiem i staje się czymś, co mówisz.

Zarejestruj się na bezpłatny 7-dniowy okres próbny

Saudade należy do słownictwa A2 w Falando. Dodaj to słowo do Powtórek, a będzie wracać, dopóki nie stanie się tak naturalne jak tudo bem. Vamos lá: za czym tęsknisz w tej chwili i czy umiesz to powiedzieć po portugalsku?