Er komt een fase in het leren van Portugees waarin grammatica niet meer het probleem is, maar echte mensen wel.
Bij mij begon die in een boteco in Perdizes. Plastic stoel, koud tapbier, één tv die te hoog hing en een andere die vreemd genoeg een halve seconde achterliep. Corinthians kreeg een tegendoelpunt. Een man in een verbleekt voetbalshirt wreef over zijn voorhoofd en zei: "Pronto. A vaca foi pro brejo." Ik keek op, omdat ik echt dacht dat hij van onderwerp was veranderd. Boerderij? Overstroming? Een nieuwsbericht dat ik had gemist?
Niemand anders hield ook maar even op met praten.
Dat doen uitdrukkingen met je in Brazilië. Je volgt een gesprek prima, bent best tevreden over jezelf, en dan begint iemand over koeien, kikkers, mayonaise of jackfruit en zit je ineens weer op beginnersniveau.
Dit zijn de uitdrukkingen die mij het meest in verwarring brachten. Geen obscure literaire vondsten. Gewoon dingen die ik heb gehoord op kantoor, in bars, liften, bij familielunches en in WhatsApp-spraakberichten van mensen die aannemen dat iedereen op aarde natuurlijk weet wat ze betekenen.
1. Enfiar o pé na jaca
Deze kun je meteen gebruiken.
Als iemand enfiou o pé na jaca, heeft diegene overdreven. Meestal speelt alcohol een rol, maar niet altijd. Eten telt ook. Geld uitgeven ook. Berichten sturen die je beter niet had kunnen sturen waarschijnlijk ook. Alles met een nasmaak van ‘nou, dat was een vergissing’ komt in aanmerking.
De eerste keer dat een collega het tegen me zei, dronk hij om negen uur 's ochtends kokoswater en staarde hij in de verte. Ik vroeg wat er was gebeurd. Hij zei: "Open bar", alsof dat alles verklaarde. En eerlijk gezegd deed het dat ook.
Ik vind ook dat deze uitdrukking chaotischer klinkt dan ons ‘ik heb het overdreven’. Dat klinkt zo netjes. ‘Ik heb mijn voet in de jackfruit gestoken’ klinkt plakkerig en vol spijt, en dat klopt precies.
Je kunt horen:
- "No churrasco eu enfiei o pé na jaca."
- "Fui no shopping só pra olhar e enfiei o pé na jaca."
2. A vaca foi pro brejo
De koe is het moeras in gegaan. Betekenis: het is zo slecht gelopen dat optimisme inmiddels niet meer serieus te nemen is.
Ik hoor deze nog vaak, al misschien vooral van oudere collega's, mijn porteiro en mensen die klinken alsof ze sombere economische voorspellingen op de middengolfradio zouden moeten voorlezen. Misschien ligt dat gewoon aan mijn kring. Hoe dan ook is de uitdrukking springlevend.
Hij is zo goed omdat hij geen klein ongemak beschrijft. Het is het moment waarop een situatie omslaat van nog te redden naar ‘goed, dit is nu dus hopeloos’.
Je laptop begeeft het voordat je het bestand opslaat. De aannemer verdwijnt halverwege een verbouwing. De familiebarbecue is al gespannen en dan begint iemand over politiek. A vaca, brejo, acabou.
3. Quebrar um galho
Deze voelt bijna niet meer als een uitdrukking. Hij hoort gewoon bij de dagelijkse spreektaal.
Quebrar um galho betekent even helpen, iets provisorisch oplossen, iemand uit de brand helpen. Niet elegant. Niet permanent. Net genoeg.
Brazilië draait een beetje op dit idee. Een buur neemt je pakket aan. Iemand leent je een oplader. Een vriend van een vriend kent iemand die "hoje no fim da tarde" kan langskomen en dat ook echt doet. Dat valt allemaal onder quebrar um galho.
Toen ik voor het eerst in São Paulo verhuisde, hoorde ik deze zin voortdurend. De man van het gebouw kon een tak voor me breken en een schroevendraaier uitlenen. Een collega kon een tak voor me breken en een bericht van de vereniging van eigenaren vertalen dat op juridisch Latijn leek. Niemand loste mijn leven op. Ze maakten het gewoon wat minder irritant.
4. Viajar na maionese
Ik weet niet waarom de bestemming mayonaise is. Ik weet niet wie dat heeft goedgekeurd. Verder geen opmerkingen.
Als iemand viajando na maionese is, staat diegene los van de werkelijkheid op een manier die grappig, liefkozend of licht irritant is, afhankelijk van de context.
Het is niet altijd hard bedoeld. Dat is belangrijk. Soms zeg je het tegen een vriend met een belachelijk plan, niet omdat je die wilt afkappen, maar omdat die even op aarde moet terugkomen.
Ik hoorde het ooit als reactie op een man die zei dat hij voor Celpe-Bras zou slagen "só vendo vídeo no YouTube, sem estudar nada." Correct gebruik. Geen jury zou je veroordelen.
5. Pagar mico
Ik heb in mijn eerste jaar hier heel wat mico betaald.
Dit zeg je als je jezelf in het openbaar voor gek zet, vooral in die vreselijke drie seconden waarin iedereen al weet wat er is gebeurd, behalve jij.
Een van mijn momenten was in een padaria. Ik glimlachte terug naar een vrouw, omdat ik dacht dat ze naar mij glimlachte. Ze glimlachte naar de peuter achter me, die binnen een zonnebril droeg en kennelijk heel schattig was. Ik knikte, deed een hele vriendelijke "bom dia", kreeg geen reactie, besefte wat er was gebeurd en deed alsof ik het pão francês bestudeerde alsof er staatsgeheimen in stonden.
Dat is pagar mico.
En eerlijk gezegd dekt het de helft van een taal leren. Verkeerde begroeting. Verkeerde uitspraak. Verkeerde hoeveelheid zelfvertrouwen. Brazilianen zijn er meestal vrij vergevingsgezind over, maar ze onthouden het verhaal absoluut.
6. Engolir sapo
Sommige uitdrukkingen hebben uitleg nodig. Deze eigenlijk niet.
Engolir sapo betekent je irritatie inslikken, je mond houden en doorgaan, omdat ruzie maken op de een of andere manier nog erger zou zijn.
Ik hoor het vooral rond werk, bureaucratie, huisbazen, internetproviders en familiebijeenkomsten. Oftewel: de natuurlijke leefgebieden van opgekropte ergernis.
Een Braziliaanse vriend legde het uit als ‘wanneer je gelijk hebt, maar gelijk hebben helaas op dit moment niet nuttig is’. Een betere definitie hoeft voor mij niet.
7. Ficar de molho
Gênant lang vond ik dit bijna aangenaam klinken. Ontspannend zelfs.
Het is niet aangenaam. Als iemand de molho is, ligt diegene eruit. Ziek, uitgeput, herstellend, plat op de rug na een weekend dat niet zo verstandig is aangepakt.
Ik associeer dit met moeders, tantes en mensen die je thee aanreiken, maar ik heb ook genoeg leeftijdsgenoten het horen gebruiken na carnaval, voedselvergiftiging, een kleine operatie of een slechte zaterdagavond in Vila Madalena.
De basisbetekenis is: nodig me nergens voor uit, ik lig horizontaal.
8. Chutar o balde
Engelstaligen wantrouwen deze vaak, omdat het Engelse ‘kick the bucket’ veel donkerder uitpakt: dat betekent doodgaan.
In Brazilië lijkt chutar o balde meer op opgeven, je geduld verliezen of besluiten dat matiging nu wel genoeg van je gebrek aan respect heeft gehad. Klaar met het dieet. Klaar met het budget. Klaar met professionele terughoudendheid.
Soms is het boos. Soms bevrijdend. Soms bestelt iemand gewoon een vegan dessert nadat die de hele week ‘braaf’ is geweest.
Mijn indruk, in elk geval in São Paulo, is dat mensen deze vaker gebruiken voor kleine opstanden dan voor momenten waarop hun hele leven instort. Maar misschien hoor ik toevallig steeds die versie.
9. Fazer tempestade em copo d'água
Deze bestaat in veel talen, ook in het Nederlands, maar het Portugees heeft het beeld mooi te pakken.
Een hele storm in een glas water. Te veel drama voor te weinig werkelijkheid.
Ik krijg deze vaker naar mijn hoofd dan ik wil toegeven, meestal als ik heb besloten dat een laat antwoord, een vreemde e-mail of een bureaucratische zin van mijn bank betekent dat mijn week verpest is. Brazilianen kunnen dramatisch zijn, ja, maar ze voelen ook scherp aan wanneer iemand onnodig leed produceert.
"Calma, Mike. Tempestade em copo d'água."
Onbeleefd. Terecht. Nuttig.
10. Não ter papas na língua
Deze hoor ik minder vaak dan de andere, en als ik hem hoor, is het meestal van mensen die wat ouder zijn dan ik, tv-presentatoren of het soort persoon dat dol is op buurtroddels en een uitgesproken mening over gordijnen heeft.
Als iemand não tem papas na língua, zegt diegene precies wat die denkt. Geen opvulling. Geen diplomatie. Geen nepverzachting aan het begin van de zin.
Mijn favoriete voorbeeld was een tante van een vriend die ongeveer een halve seconde naar iemands nieuwe kapsel keek en zei: "Ficou moderno. Não ficou bom, mas ficou moderno." Dat is natuurlijk niet de uitdrukking zelf. Het is gewoon het soort persoon over wie we het hebben.
Een paar dingen die ik te laat doorhad
Ten eerste: niet elke uitdrukking is overal even gebruikelijk. Sommige voelen heel alledaags. Andere wat meer generatiegebonden. Sommige hoor ik in São Paulo voortdurend en daarna maanden niet. Dat maakt ze niet fout. Het betekent alleen dat uitdrukkingen bij echte mensen horen, niet bij keurige lijstjes.
Ten tweede: toon is belangrijker dan vertaling. Je kunt de letterlijke betekenis kennen en een zin toch vreemd gebruiken als je hem niet vaak genoeg in echte gesprekken hebt gehoord. Daarom zijn uitdrukkingen moeilijker dan woordenschat. Woordenschat is overzichtelijker. Uitdrukkingen zijn sociaal.
Ten derde: je hoeft ze niet meteen in je eigen zinnen te persen zodra je ze leert. Alsjeblieft niet zelfs. Er is een specifieke beginnersfout van buitenlanders waarbij elke zin als een zorgvuldig samengesteld taalgidsje gaat klinken. Ik heb die gemaakt. Het was niet mijn beste periode.
Waarom dit ertoe doet
Je komt vrij ver in het Portugees zonder uitdrukkingen. Een appartement huren, lunch bestellen, een werkoverleg overleven, over prijzen klagen, misschien een beetje flirten als God je goedgezind is.
Maar bij uitdrukkingen houdt een gesprek op als een examenantwoord te klinken.
Daar zitten sarcasme en genegenheid. Overdrijving, irritatie, roddels, zelfspot. Zodra je a vaca foi pro brejo niet meer woord voor woord vertaalt, maar gewoon ‘nou, dit is verloren’ hoort, gaat het in je hoofd veel sneller.
Hoe ik ze echt heb geleerd
Uiteraard niet uit een grammaticaboek.
Meestal ging het langzaam: horen, in de war raken, vragen wat het betekende, vergeten, opnieuw horen en het uiteindelijk onthouden. Een paar gewoontes hielpen:
- vreemde zinnen meteen opschrijven
- opletten wie ze zei en in welke stemming
- vragen naar de letterlijke én de echte betekenis
- opmerken welke uitdrukkingen steeds terugkwamen
Als je daar meer structuur in wilt, heeft Falando de modus Uitdrukkingen oefenen voor Braziliaans-Portugees. Dat is handig, omdat uitdrukkingen pas natuurlijk gaan aanvoelen als je ze een paar keer in de context ziet, niet als ze levenloos in hun eentje op een woordenlijst staan.
En als iemand in Brazilië iets zegt over kikkers, koeien, takken of mayonaise, denk je nu in elk geval niet meteen aan landbouw.
