Czasy przeszłe w brazylijskim portugalskim: fui czy ia?

Kiedyś chodziłem po pracy na basen. Do niczego się nie przygotowywałem; po prostu lubiłem te pół godziny, kiedy nikt nie mógł mnie poprosić o sprawdzenie wiadomości.

Ale gdy opowiadałem o tym po portugalsku, ciągle używałem fui. Brzmiało to jak jedna wizyta na basenie, choć chodziłem tam przez większość dni roboczych.

Eu fui à piscina mówi o wizycie: „Poszedłem na basen”. Eu ia à piscina depois do trabalho opisuje zwyczaj: „Po pracy chodziłem na basen”. Ten sam basen, ale inna informacja.

Od tego warto zacząć naukę czasów przeszłych w brazylijskim portugalskim. Obie formy odnoszą się do przeszłości, ale inaczej ją przedstawiają: jako całe zdarzenie albo jako zwyczaj czy sytuację trwającą w danym momencie. Polskie „poszedłem”, „chodziłem” i „szedłem” pomagają uchwycić różnicę, choć nie tworzą gotowej instrukcji tłumaczenia każdego czasownika.

Eu fui czy eu ia? Najważniejsza różnica

Pretérito perfeito przedstawia przeszłe zdarzenie lub okres jako zamkniętą całość. Pretérito imperfeito opisuje zwyczaje, okoliczności i czynności widziane w trakcie ich trwania, bez skupiania się na końcu.

Zwróć uwagę na dwa lata w Recife. Długie doświadczenie też można opisać w perfeito, jeśli przedstawiasz ten okres jako całość. Sama długość nie rozstrzyga o wyborze czasu. W dwóch ostatnich polskich tłumaczeniach mamy „mieszkałem”, a portugalskie formy są różne.

Wyobraź sobie opowieść o imprezie. „Przyszedłem, zjadłem i wyszedłem” podaje zdarzenia. „Było tłoczno, ludzie tańczyli, a ja byłem głodny” opisuje sytuację. W zwykłej historii potrzebujesz obu sposobów opowiadania.

W poradniku Mango Languages o tych dwóch czasach znajdziesz dodatkowe objaśnienia i ćwiczenia po angielsku.

Fui należy do dwóch czasowników

Niespodzianka: ir, czyli „iść/jechać”, oraz ser, czyli „być”, mają w perfeito identyczną odmianę. Eu fui ao mercado znaczy „Poszedłem na targ”. Eu fui o primeiro a chegar znaczy „Przyszedłem jako pierwszy”, dosłownie: „Byłem pierwszym, który przyszedł”. Reszta zdania wyjaśnia, o który czasownik chodzi.

W imperfeito formy znów się różnią: eu ia pochodzi od ir, a eu era od ser. Jeśli chcesz powtórzyć drugi czasownik, zajrzyj do poradnika o ser i estar.

Kiedy używać pretérito perfeito

Użyj perfeito, gdy mówisz, co się wydarzyło, liczysz zakończone zdarzenia albo podsumowujesz określony okres.

Ontem peguei o ônibus, fui ao cinema e voltei tarde.
Wczoraj pojechałem autobusem, poszedłem do kina i późno wróciłem do domu.

Każdy czasownik dodaje kolejne zdarzenie. Nie musisz podawać dokładnej minuty wejścia do autobusu. Zakończone zdarzenie nie wymaga dopisanej godziny.

Fui à praia três vezes no mês passado.
W zeszłym miesiącu trzy razy poszedłem na plażę.

Powtarzalność również nie wymusza imperfeito. Tutaj liczysz trzy wizyty w zakończonym miesiącu. Porównaj Eu ia à praia depois do trabalho: „Po pracy chodziłem na plażę”. To opis zwyczaju, bez podsumowania liczby wyjść.

Tak samo działa opis pogody. Choveu a noite inteira znaczy „Padało całą noc”: noc traktujesz jako jeden cały okres. Chovia quando saí znaczy „Padało, kiedy wyszedłem”: deszcz jest tłem wyjścia. Polski czasownik wygląda tak samo, ale portugalski pokazuje różnicę w sposobie opowiadania.

Kilka przydatnych form

Zacznij od eu, a potem ćwicz pozostałe osoby. Rozpoznawanie czasu i samodzielne tworzenie końcówek to dwie różne umiejętności.

Regularne czasowniki na -ar mają przy eu w imperfeito końcówkę -ava, a regularne na -er i -ir — -ia. Częste czasowniki, takie jak ser i ter, wymagają osobnych form. Mała tabelka nie jest regułą dla wszystkich portugalskich czasowników.

W wymowie fui ma jedną sylabę. Ia ma dwie: i-a, z akcentem na pierwszą. W falava akcentuj la, a w comia — mi. Portugalskie v brzmi jak polskie w. Te końcówki przekazują ważną informację, więc nie połykaj ich podczas mówienia.

Wypróbuj w Falando: W ćwiczeniach odmiany czasowników poćwicz najpierw osobno Pretérito Perfeito i Pretérito Imperfeito. Wypowiadaj całe przykładowe zdanie, żeby łączyć formę ze znaczeniem.

Imperfeito: zwyczaje i to, co właśnie trwało

Jak wyglądały Twoje niedziele kilka lat temu?

Aos domingos, eu almoçava com a minha família.
W niedziele jadłem obiad z rodziną.

Zdanie opisuje powtarzający się obiad. Nie twierdzi, że posiłek nigdy się nie kończył. Nazwa imperfeito dotyczy sposobu przedstawienia przeszłości, a nie wiecznie niedojedzonego talerza ryżu.

Ten czas pozwala też opisać okoliczności jednego konkretnego dnia:

Era domingo. Fazia calor e a cozinha estava cheia.
Była niedziela. Było gorąco, a kuchnia była pełna ludzi.

Eu tinha dez anos quando aprendi a nadar.
Miałem dziesięć lat, kiedy nauczyłem się pływać.

Wiek wyrażamy przez ter, więc tinha dez anos podaje wiek w tamtej chwili. Aprendi przedstawia naukę jako zdarzenie. Dwa czasy mogą wystąpić w jednym zdaniu, mimo że mówisz o tym samym momencie.

Krótka historia z oboma czasami

Eu esperava o ônibus quando vi um amigo. Ele carregava uma sacola enorme. Conversamos um pouco e depois ele foi embora.

Czekałem na autobus, kiedy zobaczyłem znajomego. Niósł ogromną torbę. Chwilę porozmawialiśmy, a potem poszedł dalej.

Esperava i carregava opisują czynności w toku. Vi, conversamos i foi podają zdarzenia. Możesz też powiedzieć estava esperando i estava carregando — to naturalne w Brazylii sposoby podkreślenia, że czynność właśnie trwała.

Jedno zdarzenie nie musi fizycznie przerywać drugiej czynności. Widok znajomego nie kończy przecież czekania na autobus. Liczy się relacja między czynnościami w Twojej opowieści.

Materiał ClicaBrasil o imperfeito, przygotowany na Uniwersytecie Teksańskim, zawiera dalsze przykłady odmiany, zwyczajów i sytuacji w toku.

Sześć pułapek przy wyborze czasu

• Ontem nie wymusza perfeito. Ontem, às oito, eu estava em casa znaczy „Wczoraj o ósmej byłem w domu”. Dokładna godzina może określać moment opisywanego stanu.
• Sempre nie wymusza imperfeito. Naquela época, eu sempre ia a pé opisuje dawny zwyczaj chodzenia pieszo. Durante a viagem, sempre fui a pé podsumowuje przemieszczanie się podczas jednej podróży: za każdym razem pieszo.
• Długo i krótko to nie reguły gramatyczne. Trabalhei lá por dez anos ujmuje dziesięć lat jako całość. Eu trabalhava lá quando conheci a Ana opisuje sytuację w chwili poznania Any.
• Imperfeito nie rozstrzyga, jak jest teraz. Eu morava em Recife może sugerować przeprowadzkę, ale sam czas nie podaje Twojego obecnego adresu. Opisuje sytuację z perspektywy omawianego momentu w przeszłości.
• Era i foi mogą opisywać imprezę. A festa era na casa da Ana określa jej miejsce w opisie dawnej sytuacji lub ustaleń. A festa foi na casa da Ana mówi, gdzie impreza się odbyła. Naturalny wybór zależy od kontekstu.
• Zwróć uwagę na ia z bezokolicznikiem. Eu ia ligar, mas esqueci znaczy „Miałem zadzwonić, ale zapomniałem”. Był zamiar, nie odbyta rozmowa. Samo eu ia wymaga kontekstu, żeby odróżnić zwyczaj, trwające przemieszczanie się i domyślny plan.

Ostatni przykład przydaje się przy niezrealizowanych planach. Foi mal, eu ia ligar, mas esqueci znaczy „Sorki, miałem zadzwonić, ale zapomniałem”. Foi mal to potoczne przeprosiny. Pasują do rozmowy ze znajomym, ale w poważnej sytuacji mogą zabrzmieć zbyt lekko.

Kiedy się wahasz, zapytaj: Czy mówię, co się wydarzyło, czy opisuję zwyczaj albo sytuację, która wtedy trwała? Zacznij od znaczenia, zamiast szukać słowa rzekomo narzucającego czas.

Perfeito czy imperfeito? Sześć ćwiczeń

Wybierz formę pasującą do znaczenia w nawiasie. Inny kontekst mógłby uzasadniać inny czas; tutaj kontekst jest częścią zadania.

1. Ontem eu fui / ia ao mercado e voltei às dez. (Jedna zakończona wizyta.)
2. Quando era criança, eu fui / ia à praia todo verão. (Zwyczaj z dzieciństwa.)
3. Eu esperei / esperava o ônibus quando vi a Ana. (Czekanie trwało w chwili spotkania.)
4. Morei / Morava em Recife por dois anos; depois me mudei. (Cały zakończony okres.)
5. A cozinha esteve / estava cheia quando cheguei. (Sytuacja w chwili przyjścia.)
6. Eu fui / ia telefonar, mas esqueci. (Planowany telefon, do którego nie doszło.)

Odpowiedzi z wyjaśnieniami

1. Fui. „Wczoraj poszedłem na targ i wróciłem o dziesiątej”. Wizyta stanowi całe zdarzenie.
2. Ia. „W dzieciństwie chodziłem na plażę każdego lata”. To opis zwyczaju.
3. Esperava. „Czekałem na autobus, kiedy zobaczyłem Anę”. Czekanie tworzy tło.
4. Morei. „Mieszkałem dwa lata w Recife, potem się przeprowadziłem”. Długi, ale zakończony okres.
5. Estava. „Kuchnia była pełna, kiedy przyszedłem”. Opis jej stanu w danym momencie.
6. Ia. „Miałem zadzwonić, ale zapomniałem”. Plan był, rozmowy nie było.

Wypróbuj w Falando: Powtórz oba czasy w przewodniku po gramatyce, a następnie napisz własne wersje zdań 1 i 2. Zachowaj to samo miejsce i zmień pojedynczą wizytę w zwyczaj.

Częste pytania o portugalskie czasy przeszłe

Czym różnią się eu fui i eu ia?

W przypadku ir forma fui przedstawia zakończone wyjście, podróż lub zdarzenie. Ia opisuje zwyczaj albo przemieszczanie się w toku; z bezokolicznikiem może wyrażać dawny zamiar. Porównaj ontem fui, todo domingo ia, ia ligar.

Czy imperfeito oznacza, że czynność nigdy się nie skończyła?

Nie. Przedstawiasz sytuację bez skupiania się na jej końcu. Obiad opisany przez almoçava mógł normalnie się skończyć. Zdanie mówi o zwyczaju albo o trwaniu posiłku.

Czy perfeito to polski aspekt dokonany, a imperfeito — niedokonany?

To pomocne skojarzenie, ale nie ścisła odpowiedniość. Morei por dois anos zawiera perfeito, choć po polsku naturalnie powiesz „mieszkałem przez dwa lata”. Tutaj omawiamy proste pretérito perfeito simples, np. falei. Złożone tenho falado to inna konstrukcja, często opisująca czynność powtarzaną lub kontynuowaną aż do teraźniejszości.

Czy uczyć się obu czasów razem?

Porównuj ich znaczenia, ale ćwicz po kilka form. Umiejętność użycia fui/ia, falei/falava i estive/estava przyda Ci się wcześniej niż bezbłędne recytowanie całej odmiany.

Opowiedz o swojej ostatniej niedzieli

Napisz cztery zdania: dwa zakończone zdarzenia i dwa szczegóły sytuacji, na przykład pogodę, obecne osoby albo to, co ktoś robił. Przeczytaj je na głos i sprawdź, czy każdy czasownik oddaje Twoją myśl.

Potem opisz niedziele z dzieciństwa. Prawdopodobnie pojawi się więcej form imperfeito, bo mówisz o zwyczajach. Porównaj obie opowieści. Czy zmiana czasu wpływa na obraz, który powstaje w Twojej głowie?

To dobry kolejny krok po por i para: wybieranie gramatyki zgodnie z tym, co chcesz przekazać. Ćwicz odmianę w Falando, a potem używaj poznanych form w zdaniach o swoim życiu. Jedna wizyta na basenie albo zwyczaj po pracy. Teraz możesz opowiedzieć o obu.