Dni tygodnia i miesiące w brazylijskim portugalskim

Pierwszą wizytę w Brazylii zapisano mi na małym kartoniku: quinta, 10h. W domu odszukałem ten tydzień w kalendarzu wiszącym na lodówce. Nad kolumnami stały litery D S T Q Q S S, więc zakreśliłem kratkę pod pierwszym Q i przyszedłem w zakreślony dzień, czyli w środę. Recepcjonistka przyjęła to bardzo życzliwie. Odwróciła kartonik i niebieskim długopisem rozpisała mi cały tydzień, od domingo do sábado, żebym zobaczył, że pierwsze Q to quarta, a drugie to quinta. Ten kartonik mam do dziś.

Dni tygodnia i miesiące w brazylijskim portugalskim wyglądają na temat do opanowania w dziesięć minut. Nazwy miesięcy łatwo rozpoznać, a pięć z siedmiu dni to po prostu liczby. Tyle że numeracja zaczyna się w nieoczekiwanym miejscu, daty rządzą się własnym porządkiem, a Brazylijczycy mają kilka kalendarzowych nawyków, które warto znać, zanim cokolwiek zarezerwujesz.

Dni tygodnia w brazylijskim portugalskim

Tabela zaczyna się od niedzieli i nie jest to przypadek. W portugalskim liczeniu domingo to dzień pierwszy, więc poniedziałek jest dniem drugim: segunda. Wtorek to trzeci (terça), środa czwarty (quarta), czwartek piąty (quinta), a piątek szósty (sexta).

Tu czeka pułapka. Polskie nazwy też kryją liczebniki, tylko liczone od poniedziałku: wtorek pochodzi od dawnego „wtóry”, czyli drugi, czwartek to dzień czwarty, a piątek piąty. Portugalska quinta to więc dosłownie „piąta”, ale chodzi o czwartek, a nie piątek. Wystarczy zapamiętać, że po portugalsku wszystko jest przesunięte o jeden dzień, i reszta pójdzie gładko. Brazylijskie kalendarze ścienne zwykle też zaczynają tydzień od niedzieli.

Na co dzień nikt nie używa pełnych nazw. W rozmowie końcówka -feira zwykle odpada: Te vejo na quinta znaczy „Do zobaczenia w czwartek”. Pełna forma pojawia się w tekstach pisanych, w radiu i wtedy, gdy ktoś chce mówić precyzyjnie: A reunião foi remarcada para segunda-feira – „Spotkanie przełożono na poniedziałek”.

Najwięcej kłopotu sprawia rodzaj gramatyczny. Dni z -feira są rodzaju żeńskiego, więc mówi się a segunda, na terça i toda quarta. Sábado i domingo są męskie: o sábado, no domingo, todo sábado. To odwrotnie niż w polskim, gdzie akurat sobota i niedziela są rodzaju żeńskiego. W liczbie mnogiej zmieniają się obie części słowa: as segundas-feiras, as sextas-feiras.

Dwie uwagi o wymowie. X w sexta w większości Brazylii brzmi jak s, ale w Rio usłyszysz raczej SEJSZ-ta. W segunda i domingo samogłoska przed n jest nosowa, trochę jak polskie ę: puść dźwięk przez nos, zamiast domykać go wyraźnym n.

Na drzwiach sklepów, w rozkładach jazdy i na formularzach dni kurczą się do trzech liter: seg, ter, qua, qui, sex, sáb, dom. Aberto de seg. a sáb. znaczy „Czynne od poniedziałku do soboty”. Kalendarze ścienne idą jeszcze dalej i zostawiają każdemu dniu jedną literę: D S T Q Q S S. Wychodzą dwa Q i trzy S, co w niczym nie pomaga, dopóki nie znasz kolejności. Ja poznałem ją przy ladzie w recepcji.

Dlaczego poniedziałek to „segunda-feira”?

Hiszpański ma lunes, francuski lundi, a włoski lunedì. Wszystkie znaczą mniej więcej „dzień księżyca” i pochodzą od rzymskiego zwyczaju nazywania dni od planet i bogów. Spośród głównych języków romańskich tylko portugalski porzucił te nazwy dla dni od poniedziałku do piątku.

Feira w segunda-feira nie ma nic wspólnego z zakupami, choć dziś feira to targ uliczny, a na feira de sábado, czyli sobotnim targu, wielu Brazylijczyków kupuje owoce. Słowo pochodzi z łaciny kościelnej: feria oznaczała dzień religijnego święta. Z tego samego łacińskiego źródła wywodzą się polskie ferie. W kalendarzu kościelnym poniedziałek był feria secunda, wtorek feria tertia i tak dalej aż do piątku.

Często można przeczytać, że cały system wymyślił jeden człowiek: Marcin z Bragi, po portugalsku Martinho de Dume, biskup z VI wieku działający na terenie dzisiejszej północnej Portugalii. Prawda jest skromniejsza. Ponumerowane nazwy istniały już w łacinie kościelnej, a Marcin przede wszystkim próbował je upowszechnić. W kazaniu znanym jako De correctione rusticorum ganił chrześcijan, którzy wciąż nazywali dni imionami Marsa, Merkurego, Jowisza i Wenus. Artykuł dziennika Correio Braziliense wyjaśnia, skąd wzięły się te nazwy i jak się rozpowszechniły.

Sobota i niedziela nigdy nie należały do tego liczenia. Sábado pochodzi od szabatu, podobnie jak polska sobota, a domingo od łacińskiego dies Dominicus, „dzień Pański”. Dlatego właśnie niedziela uchodzi za pierwszy dzień.

Miesiące w brazylijskim portugalskim

Z miesiącami jest łatwiej. Polskie nazwy są słowiańskie i tu nie pomogą, ale jeśli znasz angielski, większość rozpoznasz od razu. Wszystkie dwanaście nazw jest rodzaju męskiego, tak jak w polskim.

J w janeiro i junho brzmi jak polskie ż.

Marzec zasługuje na osobną uwagę. Brazylijczycy lubią żartować, że o ano só começa depois do Carnaval, „rok zaczyna się dopiero po karnawale”, a kto w lutym próbuje doczekać się odpowiedzi na służbowego maila, ten wie, że to tylko w połowie żart. Sierpień ma gorszą opinię. Agosto, mês do desgosto znaczy mniej więcej „sierpień, miesiąc zmartwień” i sporo osób powtarza to pół żartem, pół serio. Sam rym wystarczy, żeby powiedzenie przetrwało.

W brazylijskim portugalskim nazwy miesięcy i dni tygodnia pisze się małą literą: janeiro, nie Janeiro, i segunda-feira, nie Segunda-feira. Tu nie ma niespodzianki, bo w polskim zasada jest ta sama. Zapisano ją w punkcie XIX (Base XIX) umowy ortograficznej z 1990 roku, wprowadzonej w Brazylii dekretem nr 6.583, a sama umowa podaje jako przykłady segunda-feira; outubro; primavera. Janeiro pisane wielką literą zobaczysz w nazwie Rio de Janeiro, bo tam jest częścią nazwy własnej. W Portugalii przed tą umową pisano miesiące wielką literą, dlatego tak jest w starszych portugalskich książkach.

„W styczniu” to em janeiro, bez rodzajnika: Eu vou viajar em janeiro. Gdy trzeba, dodaj de i rok: em março de 2027. Rodzajnik pojawia się razem ze słowem mês: no mês que vem (w przyszłym miesiącu), no mês passado (w zeszłym miesiącu).

Jak mówić i zapisywać daty po portugalsku

Brazylijską datę podaje się od najmniejszej jednostki do największej: dzień, miesiąc, rok, tak jak w polskim. W mowie schemat wygląda tak: dia + liczba + de + miesiąc + de + rok.

• Hoje é dia 15 de outubro. – „Dziś jest 15 października”.
• Meu aniversário é dia 3 de maio. – „Urodziny mam 3 maja”.
• A festa é no dia 20. – „Impreza jest dwudziestego”.

Zwróć uwagę, że dzień to zwykła liczba, a nie liczebnik porządkowy. Po polsku mówimy „piętnastego października” albo „drugiego maja”, więc tu trzeba się przestawić. Liczebnik porządkowy dostaje tylko pierwszy dzień miesiąca: primeiro de janeiro, w zapisie 1º de janeiro. Każdy inny dzień to zwykła liczba: dois de janeiro, quinze de novembro. Segundo de maio zamiast dois de maio to klasyczny błąd początkujących, a do tego mylący, bo segunda to także poniedziałek.

Lata czyta się jak zwykłe liczby, więc 2026 to dois mil e vinte e seis. Jeśli tysiące wciąż sprawiają Ci kłopot, schematy znajdziesz w naszym poradniku o tym, jak liczyć po portugalsku.

Na piśmie obowiązuje format DD/MM/AAAA, gdzie AAAA oznacza ano, czyli rok. 06/07 to więc 6 lipca, tak jak u nas, tylko z ukośnikami zamiast kropek. Uważać trzeba raczej na daty amerykańskie, w których miesiąc stoi na pierwszym miejscu: jeśli przepisujesz datę z biletu albo dokumentu z USA, sprawdź kolejność. W każdym formularzu z rubryką data de nascimento (data urodzenia) dzień wpisuje się na początku, a pomyłka we wniosku bankowym narobi więcej kłopotu niż przyjście na wizytę dzień za wcześnie.

A jak zapytać o datę? Que dia é hoje? może dotyczyć daty albo dnia tygodnia, a ludzie odpowiadają na to, o co ich zdaniem pytasz: Hoje é quinta albo Hoje é dia 15. Jeśli chodzi Ci o liczbę, na co dzień pyta się Hoje é dia quanto?

Daty zobaczysz na długo, zanim będziesz musieć jakąś wypowiedzieć, bo brazylijskie miasta nazywają od nich ulice i place. W São Paulo jest Rua 25 de Março i Avenida Nove de Julho. W Salvadorze – Avenida Sete de Setembro. Najbardziej znany deptak Kurytyby to Rua XV de Novembro, a w Rio jest Praça XV. W obu dzień zapisano cyframi rzymskimi. Miesiąc pisze się tu wielką literą, bo całość jest nazwą własną, zupełnie jak w przypadku ulic 3 Maja czy 11 Listopada.

Wypróbuj w Falando: Lekcja A1 o datach i kalendarzu ćwiczy schemat daty, wyjątek 1º i kolejność DD/MM. Ćwiczenia otwierają się po zalogowaniu, więc zrób jedną rundę, zanim wypełnisz kolejny brazylijski formularz.

Zarejestruj się na bezpłatny 7-dniowy okres próbny

Jak mówić o tygodniu po brazylijsku

Do umawiania się wystarczy kilka zwrotów:

• na segunda – „w poniedziałek”, czyli w jeden konkretny poniedziałek. Às segundas albo nas segundas znaczy „w poniedziałki”, co tydzień. Fechado às segundas na drzwiach restauracji oznacza, że w poniedziałek nigdy nie zjesz tam obiadu.
• de segunda a sexta – „od poniedziałku do piątku”, zwykły tydzień pracy.
• fim de semana albo final de semana – „weekend”. Usłyszysz obie formy, a final de semana jest w Brazylii szczególnie popularne.
• semana que vem i semana passada – „w przyszłym tygodniu” i „w zeszłym tygodniu”. Z dniami działa to tak samo: sexta que vem, sábado passado. Więcej takich wyrażeń znajdziesz w naszej lekcji o wyrażeniach czasu przeszłego.
• dia útil – dzień roboczy. Prędzej czy później bank albo sklep internetowy powie Ci o prazo é de cinco dias úteis, „realizacja trwa pięć dni roboczych”.
• dia sim, dia não – „co drugi dzień”.
• Sextou! – mniej więcej „Piąteczek!”. Brazylijczycy zrobili z sexta czasownik w czasie przeszłym, a od piątkowego południa to słowo zalewa media społecznościowe i grupowe czaty.

A teraz zwyczaj, na którym potyka się prawie każdy. Brazylijczycy zwykle nazywają dwa tygodnie quinze dias, czyli piętnaście dni, a tydzień od dziś to często daqui a oito dias, za osiem dni. Wlicza się bowiem także dzień, od którego się zaczyna. Volto daqui a quinze dias znaczy więc „Wracam za dwa tygodnie”, a nie dokładnie za piętnaście dni. Quinzena to dwa tygodnie, czyli mniej więcej pół miesiąca, a a primeira quinzena de dezembro to pierwsza połowa grudnia.

Święta, czyli feriados, mają własny czasownik. Kiedy święto wypada we wtorek albo w czwartek, wielu Brazylijczyków bierze wolne także w dzień pomiędzy i łączy święto z weekendem, trochę jak przy polskiej majówce. Nazywa się to emendar o feriado, a efekt to feriadão, długi weekend. Dzień roboczy uwięziony pośrodku nazywa się dia enforcado, dosłownie „powieszony dzień”. Brzmi to dużo dramatyczniej niż spokojny piątek w domu.

Wypróbuj w Falando: W Bate-papo spróbuj umówić się na weekend. Zaproponuj dzień, pozwól rozmówcy go przesunąć (Sábado não dá, que tal domingo?) i ustalcie dzień i godzinę, zanim się pożegnacie.

Zarejestruj się na bezpłatny 7-dniowy okres próbny

Najczęstsze pytania o dni tygodnia i miesiące w brazylijskim portugalskim

Dlaczego portugalskie dni tygodnia kończą się na „-feira”?

Końcówka pochodzi od kościelnołacińskiego feria, czyli dnia religijnego święta, a nie od dzisiejszego słowa oznaczającego targ. Kościół numerował dni od niedzieli, więc poniedziałek był dniem drugim, segunda-feira, a piątek szóstym, sexta-feira.

Czy dni i miesiące po portugalsku pisze się wielką literą?

Nie. Według umowy ortograficznej z 1990 roku dni tygodnia, miesiące i pory roku pisze się małą literą: segunda-feira, outubro, primavera. Wielką literę dostają tylko na początku zdania albo w nazwie własnej, takiej jak Rua Sete de Setembro.

Jak zapisuje się datę w Brazylii?

Najpierw dzień, potem miesiąc, na końcu rok: DD/MM/AAAA. Słownie to 15 de outubro de 2026. Liczebnik porządkowy ma tylko pierwszy dzień miesiąca: 1º de maio.

Co znaczy „sextou”?

Sextou to potoczne „Piąteczek!”. Słowo robi z sexta-feira czasownik, a Brazylijczycy świętują nim koniec tygodnia pracy.

Zacznij od dzisiejszej daty

Nie musisz umieć tego wszystkiego na jutro. Najpierw naucz się kolejności: domingo to jeden, segunda to dwa, a reszta pójdzie sama. Potem powiedz na głos dzisiejszą datę, po brazylijsku: Hoje é quinta-feira, 15 de outubro. Jutro zrób to samo, pojutrze też.

Dziennik w Falando to dobre miejsce, żeby zamienić to w nawyk. Zaczynaj każdy wpis od dnia tygodnia i daty po portugalsku, a po tygodniu zapiszesz już wszystkie siedem dni i zapamiętasz, które są żeńskie. Dopisz Sextou!, kiedy tydzień na to zasłuży.

A jeśli ktoś wręczy Ci kartonik z napisem quinta, szukaj drugiego Q. Vamos lá!