Porto Alegre'yi baştan başa geçen kırk dakikalık bir Uber yolculuğunda şoförün fiillerini saymaya başladım. Bana haftasını anlattı: bir kuzeninin düğünü, sular altında kalan bir sokak ve hakkında konuşmak istemediği, sonra da on dakika boyunca konuştuğu bir Grêmio maçı. Parmaklarım çabucak bitti. Sonra daha işe yarar bir şey fark ettim. Neredeyse her cümle aynı bir avuç fiille dönüyordu: tá, vou, fiz, acho que, tem, fica. Evdeki kitaplığımda duran fiil kitabında yüzlercesi var. O ise koca bir haftayı birkaç düzineyle idare etti.
Biz de bunu ölçtük. İşte Brezilyalıların ne sıklıkla kullandığına göre sıralanmış, her biri için ihtiyacın olan şimdiki zaman çekimleriyle birlikte Brezilya Portekizcesinin en sık kullanılan fiilleri. Listeden sonra çekim kalıpları, ardından da birkaç sürpriz geliyor; ilk 50'ye giremeyen gündelik fiil gibi.
Brezilya Portekizcesinin en sık kullanılan fiillerini nasıl sıraladık
Falando, konuşulan ve yazılan gündelik Brezilya Portekizcesinden oluşan büyük bir derlemde kelime sıklığını ölçtü. Fiillerde her çekimli biçim mastara sayılır; yani é, foi, era ve sendo'nun hepsi ser olarak sayılır.
Sonuçlar o kadar dengesiz ki seni sevindirmesi gerek:
- Tek başına ser, gündelik konuşmadaki fiil biçimlerinin neredeyse beşte birini oluşturuyor.
- Ser'in biçimleri, fiil olsun olmasın, konuşulan bütün kelimelerin yaklaşık %3'ü.
- İlk 10 fiil, Brezilyalıların sesli söylediği fiil biçimlerinin yaklaşık yarısını karşılıyor.
- İlk 50 fiil, konuşmadaki fiil kullanımının neredeyse dörtte üçünü, yazıdakinin de yarısından biraz fazlasını karşılıyor.
- 51 ile 100 arasındaki fiiller konuşmaya dokuz puandan az ekliyor.
Başka bir deyişle: bu ellisini iyice öğrenirsen, duyduğun fiil biçimlerinin yaklaşık dörtte üçü zaten bildiğin bir fiile ait olur. Bugün kaçını biliyorsun? Okurken say.
Brezilya Portekizcesinin en sık kullanılan 50 fiili, sırayla
Kalın yazılan fiiller şimdiki zamanda bir yerde düzensizdir. Son iki sütun en çok kullanacağın biçimleri gösteriyor: eu (ben) ve você (sen), ele (o, erkek), ela (o, kadın) ile a gente (biz, konuşma dilinde) için ortak biçim.
Fiiller 1–10: makine dairesi
| # | Fiil | Anlamı | eu | você / ele / ela |
|---|---|---|---|---|
| 1 | ser | olmak (kimlik, özellik) | sou | é |
| 2 | ter | sahip olmak; var | tenho | tem |
| 3 | estar | olmak, bulunmak (durum, yer) | estou (tô) | está (tá) |
| 4 |
İlk onun dokuzu düzensiz. Türkçe neredeyse kusursuz biçimde düzenli bir dildir, ama istisnalarını bile en sık fiillerde saklar: geniş zamanda alır, gelir, verir, bilir ve olur gibi tek heceli fiiller kuralı bozar. Bir dilin en çok kullandığı fiiller tuhaf biçimlerini en uzun süre korur, çünkü kimse onları unutacak fırsat bulamaz.
Fiiller 11–20: görüşler, istekler ve ihtiyaçlar
| # | Fiil | Anlamı | eu | você / ele / ela |
|---|---|---|---|---|
| 11 | falar | konuşmak | falo | fala |
| 12 | querer | istemek | quero | quer |
| 13 | dizer | söylemek | digo | diz |
| 14 | achar | sanmak, düşünmek; bulmak |
14 numara ders kitaplarında hafife alınıyor. Acho que... (A-şu ki), Brezilyalıların “bence...” ya da “sanırım...” deme biçimi ve neredeyse her konudaki her sohbette duyarsın.
Fiiller 21–30: gündelik orta kuşak
| # | Fiil | Anlamı | eu | você / ele / ela |
|---|---|---|---|---|
| 21 | chegar | varmak, gelmek | chego | chega |
| 22 | passar | geçmek, (zaman) geçirmek | passo | passa |
| 23 | haver | var olmak (resmî); yardımcı fiil | hei | há |
| 24 | acontecer | olmak, meydana gelmek |
Gostar, sevdiğin şeyin önüne de ister; tıpkı “hoşlanmak” fiilinin -den eki istemesi gibi: gosto de futebol (futboldan hoşlanırım, futbolu severim). De'yi atlarsan yine anlaşılırsın, ama kulağa yanlış gelir.
Fiiller 31–40: gelmek, gitmek ve tanımak
| # | Fiil | Anlamı | eu | você / ele / ela |
|---|---|---|---|---|
| 31 | acabar | bitmek, bitirmek; az önce yapmış olmak | acabo | acaba |
| 32 | existir | var olmak | existo | existe |
| 33 | pensar | düşünmek | penso | pensa |
| 34 | sair | çıkmak |
Acabar de ile mastar “az önce bir şey yapmış olmak” demektir: acabei de chegar, az önce geldim. Conhecer ise kişiler ve yerler için “tanımak”, saber (9 numara) bilgiler için “bilmek”tir: conheço o Rafa (Rafa'yı tanıyorum), ama sei o nome dele (onun adını biliyorum). Türkçe de tanımak ile bilmek arasında aynı ayrımı yapar, yani burada önde başlıyorsun.
Fiiller 41–50: her gün kullanacakların
| # | Fiil | Anlamı | eu | você / ele / ela |
|---|---|---|---|---|
| 41 | trazer | getirmek | trago | traz |
| 42 | voltar | dönmek | volto | volta |
| 43 | encontrar | bulmak, buluşmak | encontro | encontra |
| 44 | lembrar | hatırlamak |
Pegar çok geniş bir alanı kapsar: pegar um ônibus (otobüse binmek), pegar uma gripe (grip kapmak), pegar o celular (telefonu almak).
Brezilya Portekizcesinde düzenli fiiller nasıl çekimlenir
Ellinin otuz üçü düzenli, yani her ek için tek bir kalıp seni çok ileri götürür. -ar, -er ya da -ir'i at ve ekleri ekle. İlk 50'deki tek düzenli -ir fiili existir ve onunla sıkıcı örnek cümleler çıkıyor. Bu yüzden burada 64 numaralı abrir (açmak) kullanılıyor:
| Kim | falar (konuşmak) | entender (anlamak) | abrir (açmak) |
|---|---|---|---|
| eu | falo | entendo | abro |
| você, ele, ela, a gente | fala | entende | abre |
| nós | falamos | entendemos | abrimos |
| vocês, eles, elas | falam | entendem | abrem |
Burada Brezilya Portekizcesi sana indirim yapıyor. Você, ele, ela ve a gente tek bir biçimi paylaşır; a gente (kelimesi kelimesine “insanlar”) sohbette “biz” demenin en yaygın yoludur. Gündelik hayatta fiil başına üç biçimle idare edersin: falo, fala, falam. Zamirler sana yeniyse, você, tu, a gente ve nós üzerine bu rehber hangi bölgede kimin ne dediğini gösteriyor.
Üç telaffuz ipucu seni birçok şaşkın bakıştan kurtarır:
- Sondaki -o “u” gibi okunur: falo, FA-lu'dur.
- Çoğul ekleri -am ve -em genizdendir: falam aşağı yukarı FA-laun gibi, burundan okunur.
- Brezilya'nın büyük bölümünde sondaki -de ya da -te “ci” ya da “çi” olur: entende en-TEN-ci, sente SEN-çi'dir.
Geçmiş zamanda (pretérito perfeito) düzenli ekler şöyle görünür:
| Kim | falar | entender | abrir |
|---|---|---|---|
| eu | falei | entendi | abri |
| você, ele, ela, a gente | falou | entendeu | abriu |
| nós | falamos | entendemos | abrimos |
| vocês, eles, elas | falaram | entenderam | abriram |
Falamos ve abrimos şimdiki ve geçmiş zamanda aynıdır, aralarındaki farkı bağlam belirler. Bu geçmiş zamanı ne zaman, diğerini (falava) ne zaman kullanacağın başlı başına bir konu ve fui ve ia geçmiş zamanları yazısında anlatılıyor.
Gelecek için 4 numaralı fiili al: ir artı mastar, Türkçedeki -ecek gibi iş görür. Vou falar (konuşacağım), a gente vai sair (dışarı çıkacağız). Ders kitabındaki gelecek zaman (falarei) daha çok yazıda ve resmî konuşmalarda yaşar, sohbette ise kulağa kasıntı gelir. Bu, rakamlarda da görülüyor: ir konuşmada yazıdakinin neredeyse altı katı sık geçiyor.
Falando'da dene: Fiil çekimi modunda bir oturumu belirli fiillerle sınırlayabilirsin. Listeden beş düzenli fiil seç, örneğin falar, achar, gostar, entender ve chegar, ve şimdiki zamanı çalış. Sonra aynı beşini geçmiş zamanda yap.
Kaçamayacağın düzensiz fiiller
Ellinin on yedisi şimdiki zamanda bir yerde kalıptan sapar; ilk beşin hepsi de bunlardan. İşte en önemlileri, eu ve você için geçmiş zaman biçimleriyle birlikte:
| Fiil | Şimdiki: eu · você · nós · vocês | Geçmiş: eu · você |
|---|---|---|
| ser | sou · é · somos · são | fui · foi |
| estar | estou · está · estamos · estão | estive · esteve |
| ter | tenho · tem · temos · têm | tive · teve |
| ir | vou · vai · vamos · vão | fui · foi |
| fazer | faço · faz · fazemos · fazem | fiz · fez |
| poder | posso · pode · podemos · podem | pude · pôde |
Birkaç kalıp bu tabloyu göründüğünden çok daha küçük yapar:
- Aykırı olan çoğu zaman eu'dur. Faço, digo, trago, posso, consigo ve sinto birinci tekil şahısta değişir, şimdiki zamanın geri kalanı uslu durur.
- Ser ve ir aynı geçmiş zamanı paylaşır. Fui hem “idim” hem “gittim” demektir. Fui ao Rio bir yolculuktur; fui feliz lá (orada mutluydum) bir anıdır.
- Konuşmada estar ilk hecesini yitirir. Tô, tá ve tão (to, ta, taun) biçimlerini tam hâllerinden çok daha sık duyarsın; tamo junto (biz beraberiz) ise iki kelimeye sığmış koca bir Brezilya tavrıdır.
- Tem ve têm aynı okunur. Şapka işareti çoğulu yalnızca yazıda gösterir; vem ve vêm için de durum aynı.
Ser de estar da “olmak” demek ve ikisi arasındaki seçimin kendine ait bir rehberi var.
Konuşma ve yazı: Brezilyalıların yazdığından çok söylediği fiiller
Sayıları konuşulan ve yazılan Portekizce olarak ayırınca listenin en işe yarar bilgilerinden bazıları ortaya çıkıyor.
Olhar yazıldığından yaklaşık 14 kat daha sık söyleniyor. Onu sürekli cümle başında olha olarak duyarsın; tıpkı bizim “bak” dememiz gibi: olha, não sei (bak, bilmiyorum).
Konuşmada achar, pensar'ı üçe bir farkla geçiyor. Bir Brezilyalıya fikrini sor, acho que sim (sanırım öyle) ya da acho que não (sanmıyorum) cevabını alırsın. Penso que... kompozisyon gibi durur. Asıl anlamı olan “bulmak” da yaşıyor: achei minha chave (anahtarımı buldum). Tek bir fiilin ne kadar geniş bir alana yayıldığını görmek istersen Michaelis sözlüğü bütün anlamlarını sıralıyor.
Botar, sokağın “koymak”ıdır. Yazıldığından 22 kat daha sık söyleniyor. Brezilya Portekizcesinde “koymak” için üç fiil var ve sıralamada şöyle yer alıyorlar: colocar 27'de, botar 185'te ve çoğu ders kitabının ilk öğrettiği pôr 279'da.
İki fiil ters yöne gidiyor. Haver ve dever, yazıda konuşmadakinin iki katından fazla geçiyor. Sohbette işlerinin çoğunu ter üstleniyor: há um problema yerine tem um problema (bir sorun var) ve devo sair'den daha sık tenho que sair (çıkmam lazım). Şöyle akılda tut: Türkçenin “var” dediği yerde Brezilyalılar tem der. Kelime kullanımını kendin incelemek istersen, Corpus do Português gerçek Portekizce metinlerde istediğin kelimeyi aramanı sağlıyor.
Comer nerede? İlk 50'ye giremeyen gündelik fiiller
Bil bakalım comer (yemek yemek) kaçıncı oldu? 74'üncü. Beber (içmek) 354'üncü, estudar (ders çalışmak) 140'ıncı ve dormir (uyumak) 176'ncı.
Brezilyalılar herkes kadar sık yemek yer ve comer'ı yazdıklarının neredeyse beş katı sık söylerler. Ama bu fiil, aklına gelebilecek her konudaki sohbette karşına çıkan ficar, passar ve deixar ile yarışamıyor. Yemek birçok konudan biri, oysa ficar neredeyse her konuya uyuyor.
İşte bu yüzden sıklık sırası ile öğrenme sırası farklıdır. Falando'nun Brezilya Portekizcesinde en sık kullanılan 100 kelime listesi comer'ı başlarda tutuyor, çünkü ona ilk gün ihtiyacın var. Bu liste ise dilin en çok neye yaslandığını gösteriyor. İkisini de kullan.
İlk 55'i istersen, sıradaki beş fiil şunlar:
- tomar (51 numara): almak, içmek; tomar banho duş almaktır
- comprar (52 numara): satın almak
- perder (53 numara): kaybetmek, kaçırmak (otobüsü)
- ganhar (54 numara): kazanmak, (hediye) almak
- continuar (55 numara): devam etmek
En sık kullanılan Portekizce fiiller hakkında sık sorulan sorular
Brezilya Portekizcesinde en sık kullanılan fiil hangisi?
Ser (olmak). Gündelik konuşmada fiil biçimlerinin neredeyse beşte biri ve kelimelerin yaklaşık 100'de 3'ü. Onu ter (sahip olmak) ve estar (diğer “olmak”) izliyor.
Brezilya Portekizcesi konuşmak için kaç fiil gerekir?
Başlamak için sandığından az. Buradaki 50 fiil gündelik konuşmadaki fiil biçimlerinin neredeyse dörtte üçünü karşılıyor, sonraki 50 de seni %80'in üzerine taşıyor. Ondan sonra her yeni fiil az şey ekliyor, o yüzden onları ilgilendiğin konulara göre seç.
Brezilya Portekizcesinde fiil çekimi zor mu?
Kâğıt üzerinde göründüğü kadar zor değil. Você, ele, ela ve a gente tek biçimi paylaşır, düzenli fiiller üç kalıptan birini izler, düzensizler de o kadar sık geçer ki onlarla sürekli pratik yaparsın.
Portekizce fiilleri ezberlemenin en iyi yolu nedir?
Tam cümlelerle yapılan kısa ve düzenli çalışmalar, tablo ezberlemekten daha iyi işe yarar. Fiil çekimi çalışmanın bu yolları iyi bir başlangıç.
Bu hafta on fiille başla
Devagar se vai ao longe, der Brezilyalılar: yavaş giden uzağa varır. Ellisini de cumaya kadar bilmen gerekmiyor. İlk onu al, eu ve você biçimlerini öğren ve bir hafta boyunca bilerek kullan: tô cansado (yorgunum), vou sair (çıkacağım), fiz o almoço (öğle yemeğini yaptım), acho que sim. Sonra sıradaki onu ekle.
Listedeki her fiilin Falando'nun fiil çekimi sayfalarında bütün zamanlarıyla eksiksiz bir tablosu var; fazer'den trabalhar'a kadar. Bir dahaki sefere Porto Alegre'de, ya da herhangi bir yerde trafikte sıkıştığında, şoförün fiillerinin çoğunu tanıyacaksın, né?
Falando'da dene: Fiil çekimi modunu aç ve listedeki ilk on fiili seç. Önce şimdiki zamanı, sonra geçmiş zamanı çalış; ta ki faço, fiz, vou ve fui hiç duraksamadan ağzından çıkana kadar.
Beleza? Vamos lá.


