Kiedy pierwszy raz podjechałem wypożyczonym autem na stację w São Paulo, pracownik, który nalewał paliwo, w niecałą minutę trzy razy pokazał mi kciuk w górę. Pierwszy raz, kiedy powiedziałem completa (do pełna), drugi, kiedy przeszła płatność kartą, a trzeci, kiedy odjeżdżałem, chyba po prostu na do widzenia. Ja powiedziałem może sześć słów po portugalsku, on dwa. Dogadaliśmy się bez problemu.
Brazylijczycy mówią rękami i spora część każdej rozmowy toczy się poniżej brody. Niektóre brazylijskie gesty nie mają u nas żadnego odpowiednika, a kilka jest po prostu niegrzecznych. Jeden z tych niegrzecznych Polak robi odruchowo, kiedy chce powiedzieć „super”.
W tym tekście znajdziesz gesty, które zobaczysz codziennie, dwa, przy których lepiej trzymać ręce w kieszeniach, zasady powitań i portugalskie słowa na wszystko, co robią twoje dłonie.
Joinha, czyli brazylijski kciuk do wszystkiego
Jeśli masz nauczyć się jednego gestu, niech to będzie kciuk w górę. Brazylijczycy nazywają go joinha (żo-I-nia). To zdrobnienie od joia, czyli „klejnot”, tego samego słowa, które siedzi w potocznym powitaniu tudo joia? (wszystko gra?). Fazer um joinha (pokazać kciuk w górę) będziesz kilkadziesiąt razy dziennie:
- Kierowca zatrzymuje się, żeby przepuścić cię na pasach, a ty pokazujesz mu kciuk przez szybę.
- Kelner pyta, czy wszystko w porządku, akurat kiedy masz pełne usta.
- Ktoś po drugiej stronie głośnego baru bezgłośnie pyta beleza?, a kciuk odpowiada za ciebie.
- Kierowca autobusu czeka, aż dobiegniesz do drzwi.
- Ktoś z pracy pyta przez całe biuro, czy plik doszedł.
- Znajomy woła coś na plaży, ale wiatr porywa słowa, więc kiwasz głową i na wszelki wypadek pokazujesz kciuk.
U nas kciuk w górę znaczy zwykle „okej” i na tym koniec. W Brazylii mieści w sobie też „dzięki”, „nie ma sprawy” i „jasne, załatwione”, i nikt nie uważa go za obciach, nawet nastolatki. W sieci działa tak samo: samotne 👍 to zupełnie normalna odpowiedź na WhatsAppie, obok skrótów z naszego przewodnika po brazylijskim slangu na WhatsAppie.
Czy gest OK jest w Brazylii obraźliwy?
Ten gest warto przyswoić jeszcze przed lądowaniem. Kółko z kciuka i palca wskazującego ma w Brazylii stare, wulgarne znaczenie, mniej więcej jak nasz środkowy palec. Cultural Atlas w opisie brazylijskiej komunikacji wymienia go wśród gestów obraźliwych i tak właśnie odczytują go zwłaszcza starsi Brazylijczycy.
Dziś sprawa nie jest już taka prosta. Dziesięciolecia hollywoodzkich filmów i emoji 👌 nauczyły wielu młodszych Brazylijczyków amerykańskiego znaczenia, a niektóre brazylijskie portale piszą wręcz, że gest znaczy po prostu „zgoda”. Raczej nie wywołasz nim bójki. Możesz za to dostać dziwne spojrzenie od czyjejś babci, a nie ma po co ryzykować, skoro joinha mówi to samo i nie zostawia żadnych wątpliwości.
Palce same ułożyły się w kółko przed ekranem? Prawie każdemu się to zdarza przy czytaniu. Może trafiła ci się też historia o tym, że Richard Nixon pokazał kiedyś ten gest tłumowi w Brazylii i został wygwizdany. Daty i miejsca zmieniają się z każdą wersją tej opowieści, więc traktuj ją jak legendę. Rada, którą ilustruje, i tak się sprawdza: kciuk w górę, palce osobno.
Brazylijskie gesty, które zobaczysz na co dzień
Oto najczęstsze, razem ze słowami, które zwykle im towarzyszą.
| Gest | Jak wygląda | Co znaczy | Co się mówi |
|---|---|---|---|
| Joinha | Kciuk w górę | Okej, dzięki, wszystko gra | Beleza! |
| Figa | Pięść z kciukiem wystającym między palcem wskazującym a środkowym | Szczęście, ochrona | Tô fazendo figa. |
| Lotado | Opuszki palców zbite w dzióbek, które się otwierają i zamykają | Tłoczno, pełno ludzi | Tava lotado! |
| Faz tempo | Luźna dłoń strzepywana tak, że palce stukają o siebie | Dawno temu, trwało wieki | Faz tempo! |
| Płatek ucha | Kciuk i palec wskazujący szczypią własny płatek ucha | Pyszne, świetne | Que delícia! |
| Pieniądze | Kciuk pociera opuszki palców | Pieniądze, drogo | Tá caro! |
| Rachunek | Udawane podpisywanie czegoś w powietrzu | Poproszę rachunek | A conta, por favor. |
| Kiwanie palcem | Palec wskazujący porusza się na boki | Nie | Não, não. |
Figa: pięść na szczęście
Tu Polaka czeka niespodzianka. Fazer figa (fa-ZER FI-ga) to zwinięcie dłoni w pięść z kciukiem wsuniętym między palec wskazujący a środkowy, czyli dokładnie nasza figa. U nas figa z makiem znaczy „nic nie dostaniesz”. W Brazylii ten sam gest zastępuje trzymanie kciuków: Tô fazendo figa pra você to „trzymam za ciebie kciuki”. Figa występuje też jako amulet. Małe figi z drewna albo kamienia wiszą na straganach z pamiątkami w całej Bahii i mają chronić przed mau-olhado, czyli urokiem rzuconym złym spojrzeniem.
Ten sam gest źle znosi podróże. W Turcji i w niektórych częściach Włoch jest obsceniczny, a w Polsce i w Rosji wszyscy wiedzą, co znaczy. W Brazylii możesz za to spokojnie zrobić figę za każdego, od bratanka przed egzaminem po koleżankę, która czeka na wizę. Tylko nie rób tego przy polskiej babci, bo źle zrozumie.
Lotado: kiedy jest tłoczno
Zapytaj Brazylijczyka, jak było na karnawałowym bloco (ulicznej imprezie z orkiestrą), a możesz nie usłyszeć ani słowa. Zobaczysz tylko uniesioną dłoń z palcami zbitymi w dzióbek, która kilka razy się otwiera i zamyka. To znaczy lotado (lo-TA-du), czyli nabite. Gest pasuje do metra w godzinach szczytu, plaży w długi weekend albo koncertu, na którym nie udało się dopchać pod scenę. Zwykle idą z nim takie zdania:
- O show tava lotado. (Na koncercie było nabite.)
- Tinha gente pra caramba. (Było mnóstwo ludzi.)
Faz tempo: dłoń, która stuka
Żeby powiedzieć, że coś było bardzo dawno, Brazylijczycy rozluźniają nadgarstek i strzepują dłonią tak, że palce stukają o siebie, trzy albo cztery razy z rzędu. Do tego mówią Faz tempo! (Kopę lat!) albo Isso foi há muito tempo (To było dawno temu). Ten sam gest znaczy też, że coś trwało wieki. Znajomy, który opowiada o kolejce w Detranie, brazylijskim odpowiedniku wydziału komunikacji, będzie strzepywał dłonią i mówił demorou demais (trwało to strasznie długo).
Szczypanie płatka ucha: to było pyszne
Uszczypnięcie własnego płatka ucha kciukiem i palcem wskazującym oznacza, że coś było znakomite, najczęściej jedzenie. Zobaczysz je po dobrej feijoadzie albo po kawałku ciasta upieczonego przez czyjąś babcię, czasem razem z wyrażeniem da pontinha da orelha, dosłownie „z koniuszka ucha”, czyli pierwsza klasa. Gest trąci trochę myszką, więc częściej używają go rodzice twoich brazylijskich znajomych niż sami znajomi. Dzięki temu świetnie się nadaje do zdobywania sympatii rodziców, né?
Jak powiedzieć „nie” bez słów
Brazylijczycy często mówią „nie”, zanim w ogóle się odezwą. Palec wskazujący kiwa się na boki, język cyka o zęby (tsc, tsc), a głowa kręci się przecząco. Kiwnięcie palcem do sprzedawcy na plaży to wystarczająco uprzejme „nie, dziękuję” i nie musisz się z niczego tłumaczyć. Językoznawcy przyjrzeli się temu z bliska: badanie gestów przeczenia w brazylijskim portugalskim z 2024 roku opisuje sześć powtarzających się gestów wypatrzonych w programach telewizyjnych, wystąpieniach TED i na posiedzeniach parlamentu. Mówioną stronę odmawiania opisujemy w przewodniku o tym, jak odmawiać po brazylijsku.
Brazylijskie gesty, których lepiej unikać (chyba że naprawdę tak myślisz)
Dar uma banana
Zegnij jedną rękę w łokciu ku górze i klepnij drugą dłonią w jej zgięcie, a druga strona od razu będzie wiedziała, co o niej myślisz. W Polsce to gest Kozakiewicza, w Brazylii dar uma banana (DAR U-ma ba-NA-na), i jest mocny. Brazylijczycy używają tego wyrażenia także bez gestu, jak w przykładzie z naszego hasła dar uma banana: O motorista deu uma banana para o guarda de trânsito e saiu acelerando (Kierowca pokazał policjantowi z drogówki gest Kozakiewicza i odjechał z piskiem opon). W Portugalii ten sam gest nazywa się manguito. Uważaj, jak się przeciągasz po długiej podróży autobusem.
Chifre: rogi
Podnieś palec wskazujący i mały, resztę zegnij, a na Rock in Rio po prostu dobrze się bawisz. Ten sam znak trzymany za głową kolegi na zdjęciu albo wycelowany w mężczyznę oznacza chifre (SZI-fri), rogi, i robi z niego corno, czyli rogacza. Wśród znajomych zdjęcie z rogami to stary żart. Wobec obcego to obraza jego honoru, a takiej rozmowy lepiej nie prowadzić w trzecim miesiącu nauki portugalskiego.
Jak witają się Brazylijczycy
Pierwsze dziesięć sekund spotkania w Brazylii to więcej kontaktu fizycznego, niż spodziewa się większość Polaków. Zwykle wygląda to tak:
- Buziaki w policzek. Kobiety z kobietami oraz mężczyźni z kobietami zwykle wymieniają beijinho (bej-ŻI-niu): policzek przy policzku i cichy cmok w powietrze. Usta rzadko dotykają skóry.
- Ile ich. W São Paulo zwykle jeden, w Rio dwa, a w Minas Gerais często trzy, przy czym trzeciemu czasem towarzyszy żart o terceiro é pra casar (trzeci to już ślub). U nas też tradycyjnie całuje się trzy razy, ale ludzie różnią się bardziej niż jakakolwiek mapa, więc pozwól prowadzić drugiej osobie.
- Mężczyźni z mężczyznami. Uścisk dłoni, który często przechodzi w półobjęcie z kilkoma klepnięciami po plecach. To abraço i między starymi kumplami potrafi być głośne.
- Wszyscy w pokoju. Kiedy przychodzisz na imprezę albo na churrasco, witasz się z każdym po kolei, a przy wyjściu tak samo się żegnasz. Jedno machnięcie do całej sali może wypaść chłodno.
- Na pożegnanie. Beijo albo beijos kończy rozmowy i wiadomości do przyjaciół i rodziny, bez żadnych romantycznych podtekstów. Między mężczyznami tę samą rolę pełni abraço.
Mówioną część powitania, począwszy od oi, tudo bem?, znajdziesz w naszym przewodniku po powitaniach w Brazylii.
Wypróbuj w Falando: Przećwicz powitanie i pożegnanie od początku do końca w Bate-papo. Wybierz Sytuacja z życia, a potem Gość na churrasco. Gospodarz wita cię w drzwiach, ciągle dokłada jedzenie prosto z grilla i czeka na serdeczne pożegnanie, kiedy wychodzisz.
Portugalskie słowa na to, co robią twoje ręce
Same gesty wystarczą, żeby przetrwać dzień. Przydadzą się jednak słowa, którymi można o nich mówić, zwłaszcza kiedy ktoś zapyta o que você quis dizer com isso? (o co ci chodziło?).
| Po portugalsku | Po polsku |
|---|---|
| acenar | machać |
| dar tchau | pomachać na do widzenia |
| apontar | wskazywać palcem |
| apertar a mão | uścisnąć dłoń |
| mandar um beijo | posłać buziaka |
| fazer sinal | zatrzymać ręką (autobus, taksówkę) |
| estalar os dedos | pstrykać palcami |
| fazer joinha, fazer figa | pokazać kciuk w górę, trzymać kciuki |
Części ciała, o które tu chodzi, to mão (dłoń), dedo (palec), polegar (kciuk), cotovelo (łokieć) i orelha (ucho), a więcej znajdziesz w naszym zestawie słówek o częściach ciała. Ręce pojawiają się też w idiomach. Dar uma mão znaczy podać komuś pomocną dłoń. Ktoś, kto jest mão de vaca, dosłownie „krowia ręka”, to po naszemu sknera. A ktoś, kto fala pelos cotovelos, czyli „mówi łokciami”, gada jak najęty, zwykle machając przy tym obiema rękami.
Wypróbuj w Falando: A teraz odbierz sobie gesty. W Bate-papo wybierz Sytuacja z życia, a potem Rezerwacja stolika przez telefon. Przez telefon nikt nie zobaczy twojego kciuka, więc każde „okej”, „świetnie” i „nie ma problemu” musi paść po portugalsku.
Najczęstsze pytania o brazylijskie gesty
Czy gest OK jest w Brazylii obraźliwy?
Może być. Tradycyjnie to wulgarna obelga, mniej więcej jak środkowy palec, i starsi Brazylijczycy wciąż tak go odczytują. Wielu młodszych zna amerykańskie znaczenie, ale bezpieczniej pokazać kciuk w górę.
Co znaczy kciuk w górę w Brazylii?
Aprobatę niemal każdego rodzaju: okej, dzięki, wszystko gra, jasne. Brazylijczycy nazywają go joinha i to jeden z najczęstszych gestów w kraju.
Ile buziaków dają sobie Brazylijczycy na powitanie?
Zwykle jeden w São Paulo, dwa w Rio de Janeiro i często trzy w Minas Gerais, choć wiele zależy od osoby. Pozwól prowadzić drugiej stronie.
Co znaczy figa w Brazylii?
Szczęście i ochronę, tak jak u nas trzymanie kciuków. W Polsce i w Rosji ten sam gest znaczy „nic nie dostaniesz”, a w Turcji jest obsceniczny.
Zacznij od kciuka
Nie potrzebujesz wszystkich gestów od pierwszego dnia. Zacznij od kciuka w górę, bo załatwia więcej niż jakiekolwiek słowo, którego nauczysz się w tym tygodniu. Gest OK odłóż na półkę, dopóki nie poznasz rozmówców. Kiedy ktoś nachyla się do policzka, niech sam liczy buziaki. Wypatruj palców zbitych w dzióbek przy lotado i stukającej dłoni przy faz tempo, bo oba gesty zobaczysz dużo wcześniej, niż ktoś ci je wyjaśni.
Potem dołóż do gestów słowa. Kciuk z beleza! działa lepiej niż sam kciuk, a Brazylijczyk, który usłyszy od ciebie tava lotado i zobaczy, że twoje palce mówią to samo, uzna, że mieszkasz tam od lat. Od którego gestu zaczniesz?
A temu pracownikowi stacji wciąż jestem winien porządne valeu (dzięki). Następnym razem powiem je na głos i dorzucę kciuk.
Beleza? Vamos lá.
