Brezilya Portekizcesinde Küçültme: Cafezinho Neden Küçük Değil?

São Paulo'daki ev sahibim bir kez “um probleminha no chuveiro” diye mesaj attı. Duşta küçücük bir sorun.

Küçücük sorun, su ısıtıcısının bozulup duvarın bir kısmını da götürmesi, çözüm için dört gün ve Wellington adlı bir adam gerektirmesiydi. Ama kimse bana yalan söylememişti. Probleminha küçük sorun değil. Nazikçe verilen kötü haber. Brezilya'da kötü haber zaten böyle veriliyor.

Brezilya Portekizcesindeki küçültmeleri sevimli bir dilbilgisi dipnotu saymayı o hafta bıraktım. -inho ve -ão ekleri ton taşır; insanların asıl ilettiği şeyin çoğu da tondur. Yanlış kullanınca tam olarak yanlış anlaşılmazsın; yalnızca karttan okuyormuş gibi duyulursun.

İşte gerçekte yaptıkları ve ayağına dolanabilecek birkaç yer.

Boyutun Konuyla İlgisi Olmadığını Gösteren Altı Kelime

Son satıra bak. A faca dişil, o facão eril. Büyük bir bıçak da değil, başka bir araç. Ek, cinsiyeti ve anlamı bir anda değiştirdi. Ders kitaplarının atlamaya meyilli olduğu taraf bu.

Küçültme Nasıl Yapılır? -inho mu, -zinho mu?

İki bitiş de aynı anlama gelir. Hangisini istediğini kelime söyler.

Kelime vurgusuz -o, -a ya da -e ile bitiyorsa ünlüyü at, -inho / -inha ekle: casa → casinha, livro → livrinho, mesa → mesinha.

Diğerleri, yani vurgulu ünlü, geniz sesi ya da ünsüzle bitenler, bütün biçimini koruyup -zinho / -zinha alır: café → cafezinho, pai → paizinho, mãe → mãezinha, flor → florzinha, amor → amorzinho.

Sonra yazım sesi korumak için esner: pouco → pouquinho, amigo → amiguinho. Portekizce, ünsüzün yumuşamasına izin vermek yerine harfleri yeniden yazar.

Çoğulda biraz tuhaflaşıyor, çünkü kelimenin iki yarısı da çekiliyor: pão → pãozinho → pãezinhos, animal → animalzinho → animaizinhos. İstendiği an bunları üretmen gerekmiyor. Sabah yedide fırın tabelasında tanıman gerekiyor.

Kısaca telaffuz: nh, “kanyon” sözcüğünün ortasındaki n-y seslerine benzer. Cafezinho kabaca ka-fe-Zİ-nyu. Vurgu her zaman ekte; kaygılanacak bir şey eksildi.

Falando'da dene: Kelime listeni aç; isim ya da sıfattaki küçük tablo simgesine bak. Kelime biçimleri penceresini açar. Önce cinsiyet ve sayı satırları, sonra Küçültme ve Büyütme bölümleri gelir. İsimlerde tanımlık, o cafezinho, a casinha, her biçimin nasıl kullanıldığına dair kısa not da bulunur. Her biçimin kendi çoğul satırı vardır; pãezinhos orada sürpriz olmaktan çıkar. Gerçekten düzensiz maddeler “İstisna” etiketi taşır.

-inho Aslında Ne İşe Yarıyor?

Caldas Aulete sözlüğü ek için üç görev veriyor. Gündelik Brezilya konuşmasına neredeyse tam uyuyorlar: Sevgi, ironi ve pekiştirme.

Sevgi açık olanı: Amiguinho, filhinha, mãezinha. İroni, kimsenin uyarmadığı taraf; döneceğim.

Üçüncü görev yabancıları sosyal olarak kurtarıyor. Kelimeyi küçültmek isteğin ağırlığını alıyor:

Só um minutinho. — Bir dakikacık. Tarihsel olarak doğru değil; yirmi dakika ayır.

Posso fazer uma perguntinha? — Küçük bir soru sorabilir miyim?

Só um pouquinho, por favor. — Birazcık, lütfen.

Sonuncusu Brezilya usulü kibar reddin minyatürü. Brezilya Portekizcesinde hayır deme rehberimizde ayrıntısı var. Um café yerine um cafezinho iste; emir vermeyi bırakıp küçük, dostça bir jest yapmaya başlarsın. Aynı kahve. İsteyen kişi farklı.

Bir de küçüğün tersini anlatan biçim var. Rapidinho, gerçekten hızlı. Pertinho, orta yakınlıkta değil, çok yakın. Agorinha, vurgulu biçimde şimdi. -inho küçültür diye öğrendiysen bu üçü yaklaşık bir ay yazım hatası gibi gelecek.

Bunların hangisini, bitişin ne yaptığını fark etmeden duydun?

Büyütme Ekleri: -ão da “Büyük” Demek Değil

Büyütme, gür sesli ikiz. O da nadiren boyutla ilgili. Genellikle bir görüş ekliyor.

• carrão: Büyük değil, etkileyici araba. Bütün mesele hayranlık.
• problemão: Büyük dert. Fiziksel boyut değil, sorun miktarı.
• chefão: Büyük patron. Brezilya The Godfather filmini O Poderoso Chefão diye adlandırdı; Brezilya Hollywood filmlerini nasıl yeniden adlandırıyor yazısında inceledik.
• golaço: Bir şeyin olağanüstü örneğini anlatan -aço çeşidi. İnsanların gelecek sezon da konuşacağı gol.
• festança: Herkesin boyunu aşmış kutlama. Festinha dört arkadaş; festança için komşuyu önceden uyarmak gerekir.
• mulherão: Kadını anlatır, eril uyum alır, um mulherão; kimin nasıl söylediğine göre hayranlık ya da kabalık olarak okunur.
• tiozão: Kelimesi kelimesine büyük amca/dayı. Kendi amcan ya da dayın için sevgi dolu; çok daha sık, dünyadan sevimli ve sarsılmaz biçimde kopmuş yaşlıca adam.
• dedão: El ya da ayak başparmağın. Büyük parmak değil, belirli bir parmak.

Hangisini duymayı tercih edersin: Bir carrão sürdüğünü mü, dairede bir probleminha olduğunu mu? Biri iltifat. Diğeri küçük şapka giymiş uyarı.

Mulherão içindeki cinsiyet değişimi rastlantı değil. A janela, um janelão olur; a faca, o facão. Brezilya Portekizcesindeki büyütmeler dişil ismi düzenli olarak erile çeker. Tek uyarın tanımlık.

Birini Yanlışlıkla Kırabileceğin Kısım

İroni ekte yaşamıyor. Sesinde, yüzünde ve herkesin durum hakkında zaten bildiğinde yaşıyor. Aynı kelime, yazımı değişmeden hem sevgi hem alay yapar.

Bonzinho klasik tuzak. Çocuk için söylendiğinde tatlı demek. Yetişkin adama belli bir tonla söylendiğinde zararsız, saf, ciddiye alınamayacak kadar uslu. Tiozão da aynı: Kendi amcana ya da dayına yönelttiğinde sevgi; başkasına yönelttiğinde genellikle 2004'ten beri göndermelerini güncellememiş, dans hareketine hâlâ tam bağlı bir adam.

Yanlış yapmış biri olarak farklı yapacaklarımın kısa listesi:

• Kibar görünmek için her isme -inho yığma. Cümlede iki tane sıcaklık. Altı tane gösteri.
• Bedenlere yönelik büyütmelerde dikkatli ol. Corpão ve gordão yakın arkadaşlar arasında hayranlık, bir yabancıdan geldiğinde rahatsızlık yaratabilir.
• Doidão, çok çılgın demek; madde etkisinde olmak anlamına da gelir. Bütün işi bağlam yapar.
• Küçültmenin hakareti yumuşattığını varsayma. Bazılarını keskinleştirir.
• Bir biçimin takılma olup olmadığından emin değilsen yalın kelimeyi kullan. Amigo dediğin için kimse alınmadı.

São Paulo'da Cafezinho, Salvador'da Mainha

Alışkanlık kibarlıktan derin. Yiyecek ve içecek adlarında var: Pãozinho, cervejinha, docinho. Karnaval'da var: Bir marchinha kelimesi kelimesine küçük marş; eskilerini Rio şubatta hâlâ söylüyor. Caipirinha adlı içeceğin adı da bazen sevgiyle, bazen öyle olmadan kullanılan, kır insanı anlamındaki caipira sözcüğünden geliyor. Artık kimse düşünmüyor. İçeceğin adı olmuş.

Bölgeye göre ek farklı sosyal işler yapıyor. Bahia'da anneyle baba için mainha ve painho duyarsın. Bahialılara şefkatli, ilk kez duyan São Pauloluya biraz şaşırtıcı gelir. São Paulo Portekizcesi ticarette ve nezakette -inho biçimine dayanır: Fırın tezgâhı, mahalle kafesi, yirmi dakikalık minutinho.

Portekiz de bu ekleri çok kullanıyor. Ayrılan şey refleks: Brezilya daha hızlı ve mesleki olanlar dâhil daha çok üslupta onlara başvuruyor. İki çeşidi Avrupa ve Brezilya Portekizcesi yazısında karşılaştırdık. Bir de, dilin nasıl bu kadar sevecen hale geldiğini görmek istiyorsan São Paulo'daki Museu da Língua Portuguesa gerçekten iyi bir öğleden sonra seçeneği.

Falando'da dene: Seviyeli okumalarda ya da aktardığın kendi materyalinde okurken tanımadığın kelimeye dokun. Açılan balonda telaffuz için oynat düğmesi ve aynı tablo simgesi var. Ona dokununca Kelime biçimleri paneli açılır. Üstte sabit Bağlamdaki biçim satırında az önce karşılaştığın tam biçim, küçültme ya da büyütme olarak etiketlenir. Temel kelimeye kendin geri gitmen gerekmez. Fiillerde aynı simge çekim tablosunu açar.

Önümüzdeki Beş Dakikada Dene

Sesli mesajlaştığım Marina aylarca küçültme kullanmadı; bebek konuşması sanıyordu. İlerlemesi dilbilgisiyle olmadı: Padaria'da um cafezinho istemeye başladı. Birkaç hafta sonra hafta sonu sorulan müdavime dönüştü. Ek onu müşteriden insana taşıdı.

Çoğumuz artık çevrim içi Portekizce öğreniyoruz; doğal ortamda ton duyma fırsatı daha az. Bugün yapmaya değer iki şey:

1. Bildiğin beş isim al, -inho / -zinho kuralını sesli uygula. Küçültme dilbilgisi rehberi ve büyütme karşılığıyla kontrol et. İkisi de A2, her biri iki dakika.
2. Sonraki Portekizce okumanda gördüğün her -inho biçimini not et. Yanına ne yaptığını yaz: Sevgi, yumuşatma, yoğunluk ya da alay. Bütün beceri o sütun.

Sık Sorulan Sorular

Brezilya Portekizcesindeki küçültmeler hep küçüklük mü anlatır?

Hayır; bırakman gereken ana düşünce bu. Boyut birkaç olası okumadan biri. Sevgi, nezaket, yumuşatılmış kötü haber ve yoğunluk gündelik konuşmada daha yaygın. Um cafezinho kahvenin miktarı hakkında güvenilir bir şey söylemez.

-inho ile -zinho arasındaki fark ne?

Anlamda yok; sesbilgisel. Vurgusuz -o, -a ya da -e ile biten kelimeler ünlüyü atıp -inho / -inha alır: casa → casinha. Diğerleri tam biçimini koruyup -zinho / -zinha alır: café → cafezinho, mãe → mãezinha.

Bir kişi için -ão kullanmak kaba mı?

Kelimeye ve ilişkiye bağlı. Amigão ve paizão sıcak; bobão ve espertalhão hakaret. Bedenle ilgili olanlar konuşana göre değişir. Kuşkudaysan büyütmeleri eşyalara, maçlara ve kutlamalara sakla.

Yeni başlayanlar küçültmeleri nasıl kullanmaya başlamalı?

Kural yerine sabit ifadelerle başla: um cafezinho, um minutinho, uma perguntinha, só um pouquinho. Neredeyse her bağlamda güvenliler, Brezilyalıların gerçekte söyledikleri bunlar ve yalın biçimlerden sıcak karşılık aldırırlar. Üretim kuralını bu dördü otomatik olduktan sonra kur.

Beleza, Tek Ek ve Çok Anlam

Tek bir fikir alacaksan şu olsun: Bu bitişler çoğunlukla ölçü değil, tavır kodlar. -inho yumuşatır, ısıtır, ara sıra alay eder. -ão büyütür, hayranlık gösterir, bazen kötü karşılanır. Temel kelime ne konuşulduğunu, ek konuşanın bunun hakkında ne hissettiğini söyler.

Bugün bir isim seç, iki sürümünü sesli söyle; hangisini arkadaşına, hangisini ev sahibine kullanacağına karar ver. Sonra uygulamada kontrol et: Her isim ya da sıfattaki Kelime biçimleri penceresi, Falando'nun gözden geçirdiği küçültme ve büyütmeleri tanımlıkla, çoğulla, sevgi, hayranlık ya da alay anlamı verip vermediğine dair notla gösterir. Falando, Brezilyalıların gerçekten konuşmasına dayalı bir Portekizce uygulaması. Eki bilmekle ne zaman kullanacağını bilmek arasındaki fark bu.

Cafezinho ile başla. Dilin en dostça kelimesi ve bir kez bile küçük kahve anlamına gelmedi.