Słowa z tupi w brazylijskim portugalskim: od capivary do xará

Na urodzinach u znajomego w São Paulo siedmiolatek w koszulce z dinozaurem zapytał nowo przybyłego chłopca, jak ma na imię. „Miguel” – usłyszał. Zrobił wielkie oczy, bo sam też miał na imię Miguel. Złapał kolegę za rękę, odwrócił się do stołu dorosłych i ogłosił: Ele é meu xará! „To mój imiennik!”

Od tej chwili obaj Miguelowie byli nierozłączni, a ja dostałem przydział: pilnowałem miski z pipocą, przynosiłem suco de caju i podziwiałem ze wszystkich stron plastikowego jacaré. Wieczorem sprawdziłem, skąd się wzięło to słowo. Xará, pipoca, caju i jacaré trafiły do portugalskiego z tupi, języka, którym mówiono na dużej części atlantyckiego wybrzeża Brazylii i który później przejęli portugalscy osadnicy i misjonarze.

Możliwe, że trochę tupi już znasz. Po polsku mówimy jaguar, pirania, tukan i tapioka, a American Heritage Dictionary wywodzi z tupi ich angielskie odpowiedniki, a także cashew (nerkowiec). Nawet angielskie buccaneer, po polsku bukanier, pochodzi przez francuskie boucan, drewniany ruszt do wędzenia mięsa, od słowa z tupi oznaczającego drewnianą ramę. Z tego artykułu dowiesz się, kim byli Tupi, jak ich język przez stulecia funkcjonował obok portugalskiego i jakie słowa z tupi usłyszysz w brazylijskim portugalskim co tydzień.

Kim byli Tupi?

„Tupi” to była szeroka etykieta. Autorzy z czasów kolonialnych nazywali tak rdzenne ludy wybrzeża, które mówiły odmianami tego samego języka: Potiguara, Tupinambá, Caeté, Tupiniquim, Tupi z São Vicente i inne. Każdy z nich był osobnym ludem. Łączył je język i to właśnie on najbardziej interesował Portugalczyków.

Językoznawcy nazywają go dziś starym tupi (tupi antigo), spotkasz też nazwę tupinambá. Należy do rodziny tupi-guarani, która wchodzi w skład większej grupy języków, tak zwanego pnia tupi. Guarani to bliski krewny z tej samej rodziny, mniej więcej tak jak hiszpański jest krewnym portugalskiego.

Dziś stary tupi nie jest dla nikogo językiem ojczystym. Pomyśl o łacinie: żadna rodzina nie mówi nią w domu, a jednak żyje w swoich potomkach. Najbardziej znanym potomkiem starego tupi jest nheengatu, którym wciąż mówi się w Amazonii. Wrócimy do niego za chwilę.

Tupi był zresztą jednym z bardzo wielu języków. Brazylijski spis powszechny z 2022 roku odnotował w kraju 295 języków rdzennych. Ten artykuł dotyczy jednego z nich: języka wybrzeża i jego kolonialnych potomków.

Kiedy Brazylia mówiła w tupi: língua geral

Misjonarze nauczyli się języka wybrzeża i go spisali. Gramatyka José de Anchiety krążyła w odpisach mniej więcej od 1555 roku, a w 1595 roku ukazała się drukiem w Coimbrze. Już sam tytuł wiele mówi: Arte de gramática da língua mais usada na costa do Brasil, czyli „gramatyka języka najczęściej używanego na wybrzeżu Brazylii”.

Język nie ograniczył się do misji. W São Paulo rodziny portugalskie i rdzenne tak się ze sobą splotły, że w 1694 roku jezuita Antônio Vieira pisał, że w tych domach mówi się językiem rdzennym, a chłopcy chodzą do szkoły uczyć się portugalskiego. W mieście, które miało się stać największym w Brazylii, portugalski był przedmiotem szkolnym.

Ten kolonialny tupi, którego używali nie tylko rdzenni mieszkańcy, ale też osadnicy i misjonarze, zaczęto nazywać língua geral, „językiem ogólnym”. Instituto Socioambiental datuje tę nazwę mniej więcej na drugą połowę XVII wieku. Język miał dwie główne odmiany:

• Língua geral paulista rozwinęła się wokół São Paulo. Bandeirantes, których wyprawy ruszały z São Paulo w głąb lądu, zanieśli ją na tereny dzisiejszych stanów Mato Grosso, Goiás, Minas Gerais i Paraná. Zniknęła całkowicie na początku XX wieku.
• Língua geral amazônica była w użyciu w całej Amazonii, gdzie w XIX wieku przekształciła się w nheengatu.

Tupi z São Paulo zostawił ślad na mapie. Zgromadzenie ustawodawcze stanu São Paulo podaje kilka przykładów: Araraquara to „legowisko ar”, Tatuapé – „ścieżka pancernika”, a Anhangabaú – „rzeka złego ducha”. Przez kilka miesięcy przesiadałem się na Tatuapé, zanim się dowiedziałem, że w nazwie siedzi pancernik.

Jak wygrał portugalski

Trzy ciosy zepchnęły língua geral na margines:

1. Zakaz. Diretório dos Índios markiza de Pombal, datowane na 3 maja 1757 roku, zakazało używania línguas gerais i uczyniło portugalski jedynym dozwolonym językiem.
2. Cabanagem. W czasie tego powstania w prowincji Pará zginęło trzydzieści tysięcy caboclos i rdzennych mieszkańców oderwanych od swoich wspólnot, mniej więcej jedna piąta ludności prowincji. Badacz języka tupi Eduardo Navarro uważa to za drugi wielki cios dla língua geral, po reformach Pombala.
3. Migracje. Wielka susza z 1877 roku wypchnęła mnóstwo ludzi z brazylijskiego Nordeste do Amazonii w czasie boomu kauczukowego. Navarro pisze, że dopiero za sprawą migracji z lat 70. XIX wieku portugalski stał się tam językiem dominującym.

Nheengatu dzisiaj

Língua geral nigdy nie wymarła do końca. Navarro nazywa dorzecze Rio Negro jej „ostatnim schronieniem” i doliczył się ponad 6000 użytkowników w Brazylii, Wenezueli i Kolumbii. Według szacunków Endangered Languages Project, na które powołała się AFP, jest ich około 19 000, a UNESCO uznaje ten język za zagrożony.

W 2002 roku gmina São Gabriel da Cachoeira nadała nheengatu status języka urzędowego obok portugalskiego, razem z dwoma innymi językami rdzennymi, tukano i baniwa. 19 lipca 2023 roku w tym samym mieście brazylijski Sąd Najwyższy przedstawił pierwsze tłumaczenie konstytucji federalnej na język rdzenny. Był to właśnie nheengatu, a przekładu dokonał zespół piętnastu dwujęzycznych rdzennych tłumaczy.

Słowa z tupi, które usłyszysz w brazylijskim portugalskim co tydzień

Tupi dał portugalskiemu słowa na to, czego Europejczycy nigdy wcześniej nie widzieli: zwierzęta, owoce, rośliny i sposoby ich przyrządzania. Formy z tupi w tabelach pochodzą ze słownika Aulete; apostrof oznacza akcentowaną sylabę.

Zwierzęta

Uwaga na piranha: w slangu to także obelga pod adresem kobiety, więc zwracaj uwagę na kontekst.

Jedzenie i rośliny

Wypróbuj w Falando: W Brazylii na maniok mówi się na co dzień na trzy sposoby i wszystkie trzy słowa pochodzą z tupi. Otwórz na mapie brazylijskiego portugalskiego w Falando stronę o mandioca, aipim i macaxeira i sprawdź, gdzie które słowo jest częstsze. Potem poćwicz zamawianie smażonego manioku w dwóch miastach: macaxeira frita w Recife, aipim frito w Rio.

Zarejestruj się na bezpłatny 7-dniowy okres próbny

Słownictwo codzienne

Do portugalskiego trafiły też dwa przymiotniki z tupi. Mirim znaczy „mały” i Brazylijczycy dodają go do nazw dziecięcych i juniorskich wersji różnych rzeczy: futebol mirim, campeonato mirim. Açu znaczy „bardzo duży”. Oba pojawiają się w nazwach miejscowości w całym kraju.

Jeśli wrócisz do tabel, zauważysz, że wiele z tych słów ma akcent na ostatniej sylabie: jacaré, tatu, urubu, sabiá, caju, abacaxi, maracujá, xará. Badanie 10 494 takich wyrazów ze słownika Houaissa wymienia tupi wśród ich głównych źródeł, obok łaciny, francuskiego, arabskiego i joruba. Akcent na ostatniej sylabie to więc niezła wskazówka, choć sam w sobie niczego nie przesądza.

Nie każde słowo, które brzmi bardzo brazylijsko, pochodzi z tupi. Te bywają najczęściej mylone:

• Caçula (najmłodsze dziecko w rodzinie) pochodzi z kimbundu, języka bantu z Angoli.
• Moleque (dzieciak, mały łobuz) to również kimbundu.
• Cafuné (głaskanie kogoś po włosach) ma pochodzenie oznaczone jako niepewne, być może z kimbundu.
• Capoeira ma dwie historie. Jej dawne znaczenie, czyli zarośla odrastające tam, gdzie wycięto las, pochodzi z tupi, natomiast pochodzenie nazwy sztuki walki jest sporne.
• Caipira (ktoś ze wsi albo coś w wiejskim stylu) ma sporne pochodzenie, a tupi to jedna z możliwości.

Które słowa z tabel obiły ci się już kiedyś o uszy?

Tupi w brazylijskich idiomach

Niektóre z tych słów najlepiej sprawdzają się w utartych wyrażeniach:

• Descascar o abacaxi, dosłownie „obrać ananasa”: zająć się zagmatwanym, trudnym problemem. Każdy, kto obierał ananasa tępym nożem, to zrozumie. Zobacz descascar o abacaxi.
• Chorar as pitangas, dosłownie „wypłakiwać pitangi”: długo narzekać i biadolić. Zobacz chorar as pitangas.
• Estar na pindaíba: być zupełnie spłukanym. Não posso viajar este mês, estou na pindaíba. („W tym miesiącu nie mogę nigdzie pojechać, jestem spłukany”).
• Cair na arapuca: wpaść w pułapkę albo dać się nabrać na oszustwo.
• Ficar de tocaia: czaić się, jak w zasadzce.
• Em rio que tem piranha, jacaré nada de costas, dosłownie „w rzece, w której są piranie, kajman pływa na plecach”: w niebezpiecznej sytuacji nawet silni zachowują dodatkową ostrożność.
• Isso é para lá de Xiririca, dosłownie „to jest za Xiririką”: gdzieś na końcu świata. Xiririca była prawdziwym miastem w regionie Vale do Ribeira w stanie São Paulo, a jej nazwa tak mocno kojarzyła się z zapadłą dziurą, że w 1948 roku ją zmieniono. Samo wyrażenie było popularne na początku XX wieku, więc raczej usłyszysz je od dziadków niż od nastolatków.

Wypróbuj w Falando: Trening idiomów obejmuje descascar o abacaxi i chorar as pitangas, z wyjaśnieniem znaczenia i ćwiczeniami w budowaniu zdań. Napisz jedno zdanie o problemie, który trzeba było descascar w pracy, i jedno o kimś, kto chora as pitangas bez powodu.

Zarejestruj się na bezpłatny 7-dniowy okres próbny

Jeśli kajman i piranie przykuły twoją uwagę, w naszym przewodniku po zwierzęcych idiomach w brazylijskim portugalskim znajdziesz dużo więcej stworzeń.

Od zakazanego języka do narodowego symbolu

Język zakazany przez Diretório stał się później symbolem narodowym. W XIX wieku romantyzm skłonił pisarzy do szukania w przeszłości wzorców dla nowych narodów. W Brazylii, jak pisze Navarro, tymi wzorcami stali się rdzenni mieszkańcy dawnych stuleci i język, którym mówiono w pierwszych latach kolonizacji. Tupi z wybrzeża obrośli mitem.

W 1928 roku modernista Oswald de Andrade zamknął tę obsesję w jednej grze słów w swoim Manifesto Antropófago: „Tupi, or not tupi that is the question”. To zdanie napisał po angielsku, w samym środku portugalskiego manifestu.

Do gry włączyło się państwo. W 1935 roku, w epoce Vargasa, Uniwersytet São Paulo utworzył katedrę języka tupi, a w 1954 roku ustawa nr 2.311 powołała katedrę etnografii brazylijskiej i języka tupi na każdym wydziale filozofii i filologii w kraju. Dekret z mocą ustawy z 1943 roku, który usuwał z mapy powtarzające się nazwy miejscowości, zalecał zastępowanie ich nazwami rdzennymi, więc wiele miejscowości dostało nazwy z tupi, których nigdy wcześniej nie nosiło.

Niektóre nowe nazwy były udane. Aiquara w stanie Bahia znaczy w starym tupi „legowisko leniwca”: do 1915 roku miejscowość nazywała się po prostu Preguiça, „Leniwiec”, a nową nazwę mieszkańcy wybrali w plebiscycie w 1924 roku. Abaiara w stanie Ceará oddaje swoją dawną nazwę, Pedro Segundo, jako „pan ludzi”. Miasteczko w Bahii o nazwie Urubu, czyli „Sęp”, w 1912 roku zostało przemianowane na Rio Branco, a w 1943 roku na Paratinga, co w tupi znaczy „biała rzeka”.

Inne udane nie były. Navarro zwraca uwagę, że nazwa Unaí w stanie Minas Gerais stawia przymiotnik przed rzeczownikiem, czego stary tupi nigdy nie robi: poprawna wersja dawnej nazwy, Rio Preto, brzmiałaby Iúna. A Jussara w Bahii tylko wygląda na nazwę z tupi. Powstała z połączenia początku imienia Juscelino, byłego prezydenta, z imieniem jego żony, Sary.

Najczęstsze pytania

Czy w tupi nadal się mówi?

W starym tupi nie, ale w jego potomku, nheengatu, tak. Mówi się nim głównie w regionie Rio Negro w Amazonii, a w gminie São Gabriel da Cachoeira jest jednym z języków urzędowych.

Czy tupi i guarani to ten sam język?

Nie. To bliscy krewni w rodzinie tupi-guarani. Brazylijskie słowniki czasem oznaczają wyraz jako tupi-guarani, zamiast wybierać jeden z nich. Tak robi Aulete w przypadku piá, słowa z południa kraju oznaczającego chłopca.

Które polskie słowa pochodzą z tupi?

Należą do nich jaguar, pirania, tukan i tapioka. American Heritage Dictionary wywodzi z tupi ich angielskie odpowiedniki, a także cashew, kilka z nich za pośrednictwem portugalskiego. Bukanier też ma źródło w tupi, przez francuski.

Czy carioca to słowo z tupi?

Tak. Aulete wywodzi carioca od słowa kari'oka z tupi. Dziś oznacza osobę albo rzecz z miasta Rio de Janeiro.

Codziennie trochę tupi

Tupi przegrał długą rywalizację z portugalskim, a potem pojawił się wszędzie: w menu, na planach metra, w nazwach najbardziej znanych brazylijskich zwierząt i w żartach o obieraniu ananasów. Nie musisz uczyć się starego tupi, żeby z tego korzystać. Ucz się tych słów jako portugalskich, bo dziś właśnie takie są, a historię zachowaj na moment, w którym ktoś zapyta, dlaczego tak wiele z nich kończy się akcentowaną samogłoską.

Wypróbuj w Falando: W Bate-papo zacznij rozmowę o planowaniu wyjazdu do Amazonii albo na Pantanal. Użyj co najmniej pięciu słów z tabel: powiedz, jakie zwierzęta chcesz zobaczyć i co chcesz zjeść, a potem odpowiadaj po portugalsku na kolejne pytania.

Zarejestruj się na bezpłatny 7-dniowy okres próbny

Capivara i pipoca należą do słownictwa Falando na poziomie A1, a abacaxi, caju i jacaré pojawiają się na A2. Dodaj je do Powtórek, a kiedy następnym razem jakieś dziecko ogłosi, że jesteś jego xará, będziesz dokładnie wiedzieć, jak stare jest to słowo. Até a próxima!