São Paulo'da bir arkadaşımın doğum günü partisindeyken, dinozor desenli tişört giyen yedi yaşında bir çocuk adımı sordu. “Deniz,” dedim. Bir süre ciddi ciddi düşündü, sonra bunun Dênis adının Türkçesi olup olmadığını sordu. Yeterince benziyor, dedim. Elimden tuttu, büyüklerin oturduğu masaya dönüp ilan etti: Ele é meu xará! “O benim adaşım!”
Onun xará'sı olmak, öğleden sonranın geri kalanında bazı sorumluluklar da getirdi: pipoca'yı korumak, suco de caju getirmek ve plastik bir jacaré'yi çeşitli açılardan hayranlıkla incelemek. O gece kelimeyi sözlükten araştırdım. Xará, pipoca, caju ve jacaré, Portekizceye Tupi dilinden geçmişti. Bu dil, Brezilya'nın Atlas Okyanusu kıyılarının büyük bir bölümünde konuşulmuş, daha sonra Portekizli yerleşimciler ve misyonerler tarafından da benimsenmişti.
İngilizce biliyorsan o dilde de farkında olmadan biraz Tupi konuşuyor olabilirsin. American Heritage Dictionary, cashew, jaguar, piranha, toucan ve tapioca kelimelerinin kökenini Tupi'ye dayandırıyor. Hatta buccaneer bile, ızgara düzeneği anlamındaki Fransızca boucan üzerinden, ahşap rafı anlatan bir Tupi dilleri kelimesine uzanıyor. Şimdi Tupi halklarının kimler olduğuna, dillerinin yüzyıllarca Portekizceyle nasıl yan yana yaşadığına ve Brezilya Portekizcesinde her hafta duyacağın Tupi kelimelerine bakalım.
Tupi halkları kimlerdi?
“Tupi” geniş kapsamlı bir addı. Sömürge döneminin yazarları bu adı, aynı dilin farklı biçimlerini konuşan kıyı halkları için kullanıyordu: Potiguara, Tupinambá, Caeté, Tupiniquim, São Vicente Tupileri ve diğerleri. Her biri ayrı bir halktı. Ortak noktaları ve Portekizlileri en çok ilgilendiren şey ise dilleriydi.
Dil bilimciler bugün bu dile Eski Tupi (tupi antigo) diyor; Tupinambá adıyla da karşılaşabilirsin. Dil, Tupi dil gövdesi adı verilen daha geniş grubun içindeki Tupi-Guarani ailesine ait. Guarani de aynı aileden yakın bir akrabası; tıpkı İspanyolcanın Portekizcenin akrabası olması gibi.
Bugün kimse Eski Tupi konuşarak büyümüyor. Evde hiçbir ailenin konuşmadığı ama ondan türeyen dillerde yaşamayı sürdüren Latinceyi düşün. Eski Tupi'nin en iyi bilinen devamı, Amazon'da hâlâ konuşulan Nheengatu. Birazdan ona da geleceğiz.
Tupi, çok sayıda dilden yalnızca biriydi. Brezilya'nın 2022 nüfus sayımı, ülkede 295 Yerli dili kaydetti. Bu yazı bunlardan birine odaklanıyor: kıyılarda konuşulan dile ve sömürge döneminde ondan türeyen dillere.
Brezilya Tupi konuşurken: língua geral
Misyonerler kıyı dilini öğrendi ve yazıya geçirdi. José de Anchieta'nın dil bilgisi kitabı, yaklaşık 1555'ten itibaren el yazması olarak dolaştı ve 1595'te Coimbra'da basıldı. Adı bile çok şey anlatıyor: Arte de gramática da língua mais usada na costa do Brasil, yani “Brezilya kıyılarında en çok kullanılan dilin dil bilgisi.”
Dil, misyon yerleşimleriyle sınırlı kalmadı. São Paulo'da Portekizli ve Yerli aileler öylesine iç içe geçmişti ki Cizvit Antônio Vieira, 1694'te bu evlerde Yerli dilinin konuşulduğunu, erkek çocukların ise Portekizce öğrenmek için okula gittiğini yazdı. İleride Brezilya'nın en büyük şehri olacak kasabada, Portekizce okulda öğrenilen bir dersti.
Yerli halkların yanı sıra yerleşimciler ve misyonerlerin de kullandığı bu sömürge dönemi Tupisi, língua geral, yani “genel dil” adıyla tanındı. Instituto Socioambiental, bu adın ortaya çıkışını 17. yüzyılın yaklaşık ikinci yarısına tarihlendiriyor. Dilin iki ana kolu vardı:
- Língua geral paulista, São Paulo çevresinde gelişti. São Paulo'dan iç bölgelere seferler düzenleyen bandeirantes, dili bugünkü Mato Grosso, Goiás, Minas Gerais ve Paraná bölgelerine taşıdı. Bu kol 20. yüzyılın başlarında tamamen ortadan kayboldu.
- Língua geral amazônica, Amazon genelinde konuşuluyordu ve 19. yüzyılda Nheengatu'ya dönüştü.
São Paulo Tupisi, haritada izini bıraktı. São Paulo eyalet meclisi birkaç örnek veriyor: Araraquara, “ara papağanlarının yuvası”; Tatuapé, “armadillo yolu”; Anhangabaú ise “kötü ruhun nehri.” Tatuapé adında bir armadillo saklı olduğunu öğrenmeden önce aylarca orada tren değiştiriyordum.
Portekizce nasıl üstünlük kazandı?
Üç büyük darbe, língua geral'i geri plana itti:
- Yasak. Pombal Markisi'nin 3 Mayıs 1757 tarihli Diretório dos Índios düzenlemesi, línguas gerais'i yasaklayıp izin verilen tek dil olarak Portekizceyi belirledi.
- Cabanagem. Pará'daki bu ayaklanmada, otuz bin caboclo ve kabile bağları kopmuş Yerli yaşamını yitirdi; bu sayı eyalet nüfusunun yaklaşık beşte biriydi. Tupi araştırmacısı Eduardo Navarro bunu, Pombal'dan sonra língua geral'e vurulan ikinci büyük darbe olarak nitelendiriyor.
- Göç. 1877'deki büyük kuraklık, kauçuk patlaması sırasında çok sayıda insanı Brezilya'nın kuzeydoğusundan Amazon'a yöneltti. Navarro, orada Portekizcenin ancak 1870'lerdeki bu göçlerle baskın dil hâline geldiğini yazıyor.
Günümüzde Nheengatu
Língua geral hiçbir zaman tamamen yok olmadı. Navarro, Rio Negro havzasına dilin “son sığınağı” diyor ve Brezilya, Venezuela ve Kolombiya'da 6.000'den fazla konuşuru olduğunu belirtiyor. Endangered Languages Project'in AFP tarafından aktarılan tahmini yaklaşık 19.000; Unesco ise dili tehlike altında olarak sınıflandırıyor.
2002'de São Gabriel da Cachoeira belediyesi, diğer iki Yerli dili Tukano ve Baniwa ile birlikte Nheengatu'yu Portekizcenin yanında ortak resmî dil yaptı. Brezilya Yüksek Mahkemesi, 19 Temmuz 2023'te aynı kasabada Federal Anayasa'nın bir Yerli diline yapılan ilk çevirisini sundu. Bu dil Nheengatu'ydu ve çeviriyi iki dil bilen on beş Yerli çevirmen hazırlamıştı.
Brezilya Portekizcesinde her hafta duyacağın Tupi kelimeleri
Tupi, Avrupalıların daha önce hiç görmediği şeylerin adlarını Portekizceye kazandırdı: hayvanlar, meyveler, bitkiler ve bunları hazırlama biçimleri. Aşağıdaki Tupi biçimleri Aulete sözlüğünden alındı; kesme işareti vurgulu heceyi gösteriyor.
Hayvanlar
| Portekizce | Yaklaşık okunuşu | Türkçesi | Tupi biçimi (Aulete) |
|---|---|---|---|
| capivara | ka-pi-VA-ra | kapibara | kapii'guara, “ot yiyen” |
| jacaré | ja-ka-RE | kayman | yaka're |
| tatu | ta-TU | armadillo | ta'tu |
| tucano | tu-KA-nu | tukan | tu'ka |
| arara | a-RA-ra | ara papağanı | a'rara |
| urubu | u-ru-BU | kara akbaba | uru'wu |
| sabiá | sa-bi-A | ardıç kuşu | sawi'a |
| tamanduá | ta-man-du-A | karıncayiyen | tamandu'a |
| piranha | pi-RA-nya | pirana | pi'ra, “balık,” + ãia, “diş” |
piranha kelimesi hakkında bir uyarı: argoda kadınlara yönelik bir hakaret olarak da kullanılır, dolayısıyla bağlama dikkat et.
Yiyecekler ve bitkiler
| Portekizce | Yaklaşık okunuşu | Türkçesi | Tupi biçimi (Aulete) |
|---|---|---|---|
| mandioca | man-ci-O-ka | manyok | mandi'oka |
| aipim | ay-PİN | manyok | ai'pi |
| macaxeira | ma-ka-ŞEY-ra | manyok | maka'sera |
| tapioca | ta-pi-O-ka | tapyoka | tïpï'og |
| caju | ka-JU | kaju meyvesi | aka'iu |
| abacaxi | a-ba-ka-Şİ | ananas | iwaka'ti |
| maracujá | ma-ra-ku-JA | çarkıfelek meyvesi | moruku'ya |
| açaí | a-sa-İ | açai meyvesi | ïuasa'i |
| pitanga | pi-TAN-ga | Surinam kirazı | pï'tanga, “kırmızımsı” |
| pipoca | pi-PO-ka | patlamış mısır | pi'poka |
| mingau | min-GAV | lapa | mina'u |
Falando'da dene: Brezilya'da manyok için kullanılan üç günlük kelime var ve üçünün de kökeni Tupi. Her birinin nerede daha yaygın olduğunu görmek için Falando'nun Brezilya Portekizcesi haritasındaki mandioca, aipim ve macaxeira sayfasını aç. Sonra iki farklı yerde kızartmasını sipariş etme alıştırması yap: Recife'de macaxeira frita, Rio'da aipim frito.
Günlük kelimeler
| Portekizce | Yaklaşık okunuşu | Türkçesi | Tupi biçimi (Aulete) |
|---|---|---|---|
| xará | şa-RA | adaş | sa'ra |
| pindaíba | pin-da-İ-ba | beş parasız olma durumu | pina'iwa |
| catapora | ka-ta-PO-ra | suçiçeği | tata'pora |
| peteca | pe-TE-ka | elle vurulan bir tüylü top | pe'teka |
| cumbuca | kun-BU-ka | kâse | kui'mbuka |
| arapuca | a-ra-PU-ka | kuş tuzağı; birine kurulan tuzak | ara'puka |
| pororoca | po-ro-RO-ka | gelgit dalgasının nehirde ilerlemesi | poro'roka |
| sapeca | sa-PE-ka | afacan, yaramaz | muhtemelen sa'peka, “kavrulmuş” |
Tupi'den iki sıfat da Portekizceye geçti. Mirim “küçük” demek; Brezilyalılar bunu bir şeyin çocuklara veya gençlere yönelik biçimi için kullanır: futebol mirim, campeonato mirim. Açu ise “çok büyük” anlamına geliyor. İkisine de ülkenin dört bir yanındaki yer adlarında rastlanıyor.
Tablolara yeniden bakarsan bu kelimelerin ne kadar çoğunda vurgunun son hecede olduğunu fark edeceksin: jacaré, tatu, urubu, sabiá, caju, abacaxi, maracujá, xará. Houaiss sözlüğündeki bu tür 10.494 kelimeyi inceleyen bir çalışma, Latince, Fransızca, Arapça ve Yoruba ile birlikte Tupi'yi de başlıca kaynakları arasında saydı. Yani son hecedeki vurgu iyi bir ipucu olabilir ama tek başına kökeni kesinleştirmez.
Kulağa çok Brezilyalı gelen her kelime de Tupi'den gelmiyor. Şunlar sık sık birbirine karıştırılıyor:
- Caçula (en küçük çocuk), Angola'nın Bantu dillerinden Kimbundu'dan geliyor.
- Moleque (çocuk, küçük afacan) de Kimbundu kökenli.
- Cafuné (birinin saçını okşamak) için kökenin belirsiz olduğu belirtiliyor; Kimbundu'dan gelmiş olabilir.
- Capoeira kelimesinin iki hikâyesi var. Ormanın açıldığı yerde yeniden büyüyen çalılık anlamındaki eski kullanımı Tupi'den geliyor; dövüş sanatının adının kökeni ise tartışmalı.
- Caipira (köylü kişi veya kırsala özgü), kökeni tartışmalı bir kelime; olasılıklardan biri Tupi.
Tablolardaki hangi kelimeleri, kökenlerini bilmeden daha önce duymuştun?
Brezilya deyimlerinde Tupi
Bu kelimelerin bazıları asıl gücünü ifadelerin içinde gösteriyor:
- Descascar o abacaxi, “ananası soymak”: karmaşık, zor bir sorunla uğraşmak. Kör bir bıçakla ananas soyan herkes nedenini anlar. Descascar o abacaxi sayfasına bak.
- Chorar as pitangas, “pitangaları ağlamak”: uzun uzun yakınmak, sızlanmak. Chorar as pitangas sayfasına bak.
- Estar na pindaíba: tamamen beş parasız olmak. Não posso viajar este mês, estou na pindaíba.
- Cair na arapuca: tuzağa düşmek veya dolandırılmak.
- Ficar de tocaia: pusuda bekler gibi gizlenip beklemek.
- Em rio que tem piranha, jacaré nada de costas, “piranalı nehirde kayman sırtüstü yüzer”: tehlikeli bir durumda güçlü olanlar bile fazladan önlem alır.
- Isso é para lá de Xiririca, “orası Xiririca'nın da ötesinde”: kuş uçmaz kervan geçmez bir yerde. Xiririca, São Paulo'nun Vale do Ribeira bölgesinde gerçek bir kasabaydı. Adı, ücra yerlerle öylesine özdeşleşti ki 1948'de değiştirildi. İfadenin kendisi 20. yüzyılın başlarında yaygındı; bu yüzden gençlerden çok büyükanne ve büyükbabalardan duymayı bekle.
Falando'da dene: Deyim alıştırmaları, descascar o abacaxi ve chorar as pitangas ifadelerini, anlam açıklamaları ve cümle kurma alıştırmalarıyla içeriyor. İşte descascar zorunda kaldığın bir sorun hakkında bir cümle, ortada bir şey yokken chora as pitangas yapan biri hakkında da bir cümle yaz.
Kayman ve piranalar ilgini çektiyse Brezilya Portekizcesindeki hayvanlı deyimler rehberimizde daha birçok hayvan var.
Yasaklanan dilden ulusal simgeye
Diretório'nun yasakladığı dil, daha sonra ulusal bir simgeye dönüştü. 19. yüzyılda romantizm, yazarları yeni uluslar için geçmişte örnekler aramaya yöneltti. Navarro'ya göre Brezilya'da bu örnekler, önceki yüzyılların Yerli halkları ve sömürgeleştirmenin ilk yıllarında konuşulan dildi. Kıyıların Tupisi bir mite dönüştü.
Modernist Oswald de Andrade, 1928'de Manifesto Antropófago adlı metninde bu ilgiyi tek bir kelime oyununda topladı: “Tupi, or not tupi that is the question.” Portekizce bir manifestonun ortasında bu cümleyi İngilizce yazmıştı. Shakespeare'in “olmak ya da olmamak” sorusunu Tupi'ye bağlayan bir oyun.
Devlet de bu akıma katıldı. Vargas döneminde, 1935'te São Paulo Üniversitesi bir Tupi kürsüsü kurdu. 1954'te ise 2.311 sayılı yasa, ülkedeki her felsefe ve edebiyat fakültesinde Brezilya Etnografyası ve Tupi kürsüsü oluşturdu. Haritadaki yinelenen kasaba adlarını kaldıran 1943 tarihli bir kanun hükmünde kararname, yeni adlar için Yerli adlarını önerdi; birçok kasaba böylece daha önce hiç taşımadığı Tupi adları aldı.
Bazı yeni adlar iyi oluşturulmuştu. Bahia'daki Aiquara, Eski Tupi'de “tembel hayvan yuvası” demek. Kasabanın adı 1915'e kadar yalnızca Preguiça, yani “Tembel hayvan”dı; sakinleri 1924'te yapılan bir halk oylamasında yeni adı seçti. Ceará'daki Abaiara, eski adı Pedro Segundo'yu “insanların efendisi” olarak karşılıyor. Bahia'da Urubu, yani “Akbaba” adlı bir kasaba, 1912'de Rio Branco oldu; ardından 1943'te Tupi dilinde “beyaz nehir” anlamındaki Paratinga adını aldı.
Bazı adlar ise iyi oluşturulmamıştı. Navarro'nun belirttiği gibi, Minas Gerais'teki Unaí'de sıfat ismin önüne geliyor; Eski Tupi'de böyle bir sıralama hiç kullanılmıyor. Eski adı Rio Preto'nun doğru karşılığı Iúna olurdu. Bahia'daki Jussara ise yalnızca Tupi gibi görünüyor. Ad, eski bir cumhurbaşkanının ilk adı Juscelino'nun başını, eşinin adı Sara ile birleştiriyor.
Sık sorulan sorular
Tupi bugün hâlâ konuşuluyor mu?
Eski Tupi konuşulmuyor ama ondan türeyen Nheengatu konuşuluyor. Dil, ağırlıklı olarak Amazon'un Rio Negro bölgesinde kullanılıyor ve São Gabriel da Cachoeira belediyesinin ortak resmî dillerinden biri.
Tupi ve Guarani aynı dil mi?
Hayır. Tupi-Guarani ailesinin yakın akraba iki dili. Brezilya sözlükleri bazen ikisi arasında seçim yapmak yerine kelimeyi tupi-guarani olarak etiketliyor. Aulete'nin, güneyde erkek çocuk için kullanılan piá kelimesinde yaptığı gibi.
Hangi İngilizce kelimeler Tupi'den geliyor?
American Heritage Dictionary, jaguar, piranha, cashew, toucan ve tapioca kelimelerinin kökenini Tupi'ye dayandırıyor; bunların birkaçı İngilizceye Portekizce üzerinden geçmiş. Buccaneer kelimesinin de Fransızca üzerinden gelen bir Tupi kökü var.
Carioca, Tupi kökenli bir kelime mi?
Evet. Aulete, carioca kelimesini Tupi dilindeki kari'oka biçimine dayandırıyor. Günümüzde Rio de Janeiro şehrinden bir kişiyi veya oraya ait bir şeyi anlatıyor.
Her gün biraz Tupi konuş
Tupi, Portekizceyle uzun mücadelesini kaybetti ama sonra her yerde karşımıza çıktı: menülerde, metro haritalarında, Brezilya'nın en iyi bilinen hayvanlarının adlarında ve ananas soymakla ilgili şakalarda. Bunları kullanmak için Eski Tupi öğrenmene gerek yok. Bu kelimeleri Portekizce olarak öğren, çünkü artık öyleler. Tarihlerini de biri çıkıp neden bu kadar çoğunun vurgulu bir ünlüyle bittiğini soracağı ana sakla.
Falando'da dene: Bate-papo içinde Amazon'a veya Pantanal'a bir gezi planlama konusunda sohbet başlat. Tablolardan en az beş kelime kullan: hangi hayvanları görmek istediğini ve ne yemek istediğini söyle, sonra devam sorularını Portekizce yanıtla.
Capivara ve pipoca, Falando'nun A1 kelimeleri arasında; abacaxi, caju ve jacaré ise A2'de karşına çıkıyor. Onları Tekrarlar bölümüne ekle. Bir dahaki sefere bir çocuk sana xará'sı olduğunu söylediğinde, o kelimenin ne kadar eski olduğunu tam olarak bileceksin. Até a próxima!
