Brezilya’da Takma Adlar: Neden Kimse Roberto’ya “Roberto” Demiyor?

Brezilyalı bir arkadaşım fotoğraf bulmam için ilk kez telefonunu uzattığında rehberinden geçerken kendime rastladım. Deniz Gringo diye kayıtlıydım; Carla Academia ile Zé Pedreiro arasında bir yerde.

Bir öğleden sonra boyunca hafifçe alındım. Sonra listedeki neredeyse hiç kimsenin yalnızca adıyla kayıtlı olmadığını fark ettim. Carla spor salonundaki kişiydi, Zé ustaydı, ben de yabancıydım. Dört Carla tanıyorsan onları böyle ayırıyorsun.

Brezilya'daki takma adlarla tanışmam böyle oldu. Başından mesaj açıktı: Kimlikteki adın yalnızca başlangıç noktası. Roberto Beto, José Zé, Eduardo Dudu oluyor. Sakallı, konut kredisi ödeyen yetişkin bir adam işte Juninho diye çağrılınca dönüp bakıyor. Brezilya'da yaşayacak, çalışacak ya da biriyle tanışacaksan bunları çözmen gerekiyor. Er ya da geç sana da bir ad verilecek.

Brezilya'da Takma Adlar Neden Bu Kadar Yaygın?

Önce sayılara bakalım. Brezilya istatistik kurumu IBGE, 2010 nüfus sayımında adları saydığında yaklaşık 11,7 milyon Maria ve 5,7 milyon José buldu. Bu kadar çok kişi az sayıda adı paylaşınca hangi Maria'dan söz edildiğini anlamanın tek pratik yolu çoğu zaman takma ad oluyor.

Diğer neden samimiyet. Brezilyalılar iş arkadaşıyla, doktorla, banka müdürüyle çabucak ilk adla hitap etmeye başlıyor. Takma ad aynı yönde atılan bir adım daha. Kullanmak, yakın olduğunuzu gösteriyor. Saygı göstermek istemiş olsan bile tam adında ısrar etmek mesafe gibi algılanabiliyor.

Bilmen gereken kelime apelido [a-pe-Lİ-du], yani takma ad. İsim konusu açıldığında şu cümleleri duyacaksın:

• Como você gosta de ser chamado? — Sana nasıl hitap edilmesini istersin? (Bir kadına sorarken chamada.)
• Qual é o seu apelido? — Takma adın ne?
• Pode me chamar de Beto. — Bana Beto diyebilirsin.
• Todo mundo me chama de Bia. — Herkes bana Bia der.

Son iki cümleye bak. Yapı chamar alguém de ve ardından ad. İngilizce konuşanların atlamaya eğilimli olduğu parça şu küçücük de. Türkçeden Portekizceye geçerken de ifadeyi bütün olarak öğrenmek işini kolaylaştırır.

Brezilya'da Takma Adlar Nasıl Oluşuyor?

Tek bir kural yok ama kalıplar var. Karşına çıkan takma adların çoğu bunlardan birine uyuyor.

İkili adlara ayrıca değinmek gerek. Brezilyalı anne babalar bunları seviyor: João Pedro, Maria Clara, Ana Luiza, Carlos Eduardo. Günlük konuşmada adın tamamını neredeyse kimse söylemiyor. Cadu, Malu, Analu ve adı yalnızca JP, okunuşu [jo-ta-PE], olan bir erkek çocuk kuşağı ortaya çıkıyor.

Geleneksel biçimleri ezberlemek gerekiyor; yazılışından çıkaramıyorsun. José için Zé, Francisco için Chico, Antônio için Toninho, Beatriz için Bia. Chico Buarque'nin doğum belgesinde Francisco yazıyor. José'nin Zé olması o kadar yerleşik ki Disney'in 1942'de yarattığı Brezilyalı papağanın adı da Zé Carioca.

Takma adlar üst üste de ekleniyor. Beto tekrarlanıp Bebeto olabiliyor. José Roberto Gama de Oliveira böylece Brezilya'yla 1994 Dünya Kupası'nı kazanan Bebeto olmuş.

Kısa bir telaffuz notu: Zé, açık E ile söyleniyor; İngilizcedeki “bed” kelimesinin E'si gibi, “zi” diye değil. Chico [Şİ-ku], Dudu ise ikinci hece vurgusuyla [du-DU].

Juninho, Ronaldinho ve Ronaldão Adlı Bir Adam

-inho eki öğrencileri şaşırtıyor; çünkü yetişkinlerin adlarına da sürekli ekleniyor.

Juninho örneğine bakalım. Babasının adını alan oğlun adına Júnior ekleniyor; Júnior da çok sık ömür boyu Juninho'ya dönüşüyor. Elli yaşını geçmiş, boyu 1,80'in epey üzerinde pek çok Juninho var.

Futbol başka bir kullanım gösteriyor. Brezilya'nın 1994 Dünya Kupası kadrosunda iki Ronaldo vardı: deneyimli bir savunmacı ve on yedi yaşında bir forvet. Savunmacı Ronaldão, genç oyuncu Ronaldinho oldu. Ekler kimsenin boyunu anlatmıyordu. İki kişiyi ayırt etme yoluydu.

Genç oyuncu büyüyünce bütün dünyanın tanıdığı, yalnızca Ronaldo oldu. Birkaç yıl sonra Ronaldo de Assis Moreira ortaya çıkınca Brezilyalılar ikisini ayırmak için ona Ronaldinho Gaúcho dedi. Gaúcho, Rio Grande do Sul'dan biri demek. Yer adı eklemek başlı başına bir kalıp: Juninho Paulista ve Juninho Pernambucano, biri São Paulo eyaletinden, diğeri Pernambuco'dan iki ayrı orta saha oyuncusuydu.

-inho ve -ão eklerinin sıradan kelimelerde ne yaptığını Brezilya Portekizcesinde küçültme ve büyütme ekleri rehberimizde anlattık. Adlarda da aynı mantık var. Çoğu zaman sevgi, bazen iki kişiyi ayırma yolu; neredeyse hiçbir zaman boyut yorumu değil.

Falando'da dene: -inho / -zinho seçimi, adlarda da isimlerdeki gibi işliyor. Paulo sondaki -o harfini bırakıp Paulinho oluyor; Zé vurgulu ünlüsünü koruyup Zezinho oluyor. A2 küçültme ekleri rehberi kuralı birkaç dakikada anlatıyor. Sonra Rafinha, Gabizinha ve Joãozinho'yu kendin çözebilirsin.

Formanın Arkasındaki Tek Ad

Ziyaretçileri en çok şaşırtan şey şu: Brezilya'nın en tanınmış futbolcularının birçoğu takma adla oynuyor; formanın arkasına da bu yazılıyor.

• Kaká aslında Ricardo Izecson dos Santos Leite. Küçük kardeşi “Ricardo” diyemeyip Cacá demiş, öyle kalmış.
• Brezilya'nın 1994 Dünya Kupası kaptanı Dunga, Carlos Caetano Bledorn Verri adıyla doğmuş. Dunga, Pamuk Prenses'in yedi cücesinden Dopey'nin Brezilya'daki adı; ona küçükken takılmış.

Çoğu, herkesin takma adı gibi evde, çocuklukta, kişi ünlü olmadan çok önce başlamış. Kulüpler, spikerler ve sonunda millî takım, herkesin zaten kullandığı adı sürdürmüş.

Yalnızca futbolda da değil. 1950'lerin sonunda başkan olan Juscelino Kubitschek JK olarak hatırlanıyor; Brasília'da onun adını taşıyan köprü de Ponte JK.

Senin Seçmediğin Takma Adlar

Brezilya bir noktada sana sormadan bir takma ad verecek. Çoğu görünür bir özelliğine dayanıyor ve iyi niyetle söyleniyor.

Gringo veya gringa herhangi bir yabancı için kullanılıyor. Genellikle nötr, sık sık da sevecen; o telefonda benim başıma gelen buydu. Alemão, Alman olsun olmasın açık saçlı birine deniyor. Baixinho kısa boylu, Magrão uzun ve zayıf olan kişi. Nereli olduğun da işe yarıyor: Mineiro, Baiano, Gaúcho. Bazı şehirlerde anlam esnetilip Kuzeydoğu'dan gelen herkese “baiano” deniyor. Samimiyetin kalıp yargıya kaymaya başladığı yer de burası.

Yabancılara hitapların ayrı bir grubu var. Sokaktaki arabalara göz kulak olan adam sana chefe, patrão veya campeão diyebilir. Çocuklar bütün yetişkinlere tio veya tia diyor. Mağaza çalışanı querido veya querida diye seslenebilir. Bunlar özel bir yakınlık gerektirmiyor; aynı şekilde karşılık vermen de gerekmiyor.

Bazısını biraz mahcup olarak öğrendiğim birkaç temel kural:

• Birinin görünüşüne dayanarak kendin takma ad uydurma. Gordinho, Japa veya Negão eski arkadaşlar arasında sevecen olabilir; yeni tanışılan bir yabancıdan gelince kötü karşılanır.
• Kimsenin sana sunmadığı bir adı kısaltma. Arkadaşlarının ne dediğini dinle ya da sor.
• İlk iş e-postasında tam ilk adını kullan; imzasını “Beto” diye attığı gün sen de geç.
• Yaşça büyüklerde erkek için Seu, kadın için Dona ve ardından ilk ad kullan: Seu João, Dona Maria. Saygılıdır; yine de ilk adla hitap edilir.
• Bir Brezilyalı adını kendi seslerine uyarlarsa fazla takılma. Örneğin Mike, [MAY-ki] gibi duyuluyor. Ben de kendi adımın söylenişini ikinci haftadan sonra düzeltmeyi bıraktım.

Takma adlar você, o senhor ve a gente ile aynı yakınlık ölçeğinde yer alıyor: Karşındaki kişiyle ne kadar samimisin? Bu ölçeği Brezilya Portekizcesinde zamirler rehberimizde anlattık.

Xará, Fulano ve Adlarla İlgili Diğer Kelimeler

İsimler konuşulurken birkaç kelime hep karşına çıkıyor.

• Xará [şa-RA], adaşın demek. İki Maria tanışınca biri “Oi, xará!” der. Kelime Tupiceden geliyor; xe rera, “benim adım” demek.
• Fulano, sicrano e beltrano, Türkçedeki falanca, filanca gibi. Fulano disse que..., “Falanca dedi ki...” anlamında.
• Zé-ninguém, adam yerine konmayan, önemsiz biri. Herhangi biri için kullanılan varsayılan ad yine Zé.
• Sobrenome, soyadı. Buraya dikkat: apelido Brezilya'da takma ad, Portekiz'de soyadı demek. Portekiz'de takma ad ise alcunha. Böyle başka ayrımları Avrupa ve Brezilya Portekizcesi yazısında topladık.

Peki senin Brezilyalı bir takma adın var mı? Yoksa adının neye dönüşeceğini düşünüyorsun?

Falando'da dene: Bate-papo bölümünü aç, Gerçek hayattan bir durum seçeneğinden Churrasco'da misafir olmak durumunu seç. Kendini Brezilya usulü tanıt: Prazer, eu sou o Robert, mas pode me chamar de Beto. Sohbetin nereye gittiğini gör. Sen konuşursun, karşındaki sesli yanıtlar; ilk denemede de kısmını yanlış yapmana kimse takılmaz. Bate-papo premium özelliktir ve ücretsiz denemeye dahildir.

Sık Sorulan Sorular

Brezilya Portekizcesinde takma ad nasıl denir?

Apelido. Birinin takma adını sormak için Qual é o seu apelido? ya da daha doğal biçimde Como você gosta de ser chamado? de. Kendininkini söylemek için Pode me chamar de... ifadesinin ardından adını ekle.

Brezilyalı futbolcular neden takma ad kullanıyor?

Çoğu takma adını çocukken aldı. Profesyonel olduklarında herkes zaten onları o adla tanıyordu. Çok sayıda oyuncunun aynı ilk adı taşıması nedeniyle takma ad, iki Ronaldo'nun karışmasını da önlüyor.

Bir Brezilyalıya takma adıyla seslenmek kaba mı?

Kendisinin kullandığı adsa samimidir; işte bile normaldir. Kaba olabilecek şey kendin bir takma ad uydurmak, özellikle görünüşünden hareket etmek ya da yalnızca en yakın arkadaşlarının kullandığını duyduğun bir ada geçmektir.

Brezilyalılar bana ne diyecek?

Muhtemelen önce Portekizce seslere uyarlanmış ilk adınla seslenirler. Seni tanıyınca kısaltılmış ya da -inho eklenmiş bir biçim, yol üzerinde de belki gringo gibi tanımlayıcı bir takma ad gelir. Bu konuda pek söz hakkın olmuyor.

Pode me chamar de...

Brezilya'daki takma adlar dışarıdan karmaşık görünüyor ama çoğu birkaç alışkanlığa uyuyor: adı kısaltmak, heceyi tekrarlamak, ikili adı birleştirmek, -inho eklemek ya da kişiyi geldiği yerle tanımlamak. Geleneksel biçimleri öğren: Zé, Chico, Bia, Toninho. Bir yetişkinde -inho ekinin genellikle sevgi ya da “diğeri” anlamı taşıdığını hatırla. Brezilya'nın sana verdiği takma adı da benimse.

Sonra söyleme alıştırması yap. Falando, Brezilyalıların gerçekten nasıl konuştuğu üzerine kurulmuş bir Portekizce öğrenme uygulaması. Bate-papo, gerçek bir churrasco buluşmasında gerekmeden önce tanışma konuşmanı prova etmenin en kolay yolu. Sıfırdan başlıyorsan kaydolduğunda A1'in tamamı ücretsiz.

Birisi seni telefonuna Fulano Gringo diye kaydederse iyiye yor. Seni aramayı düşünüyor demektir.