Pretérito mais-que-perfeito simples: czytanie form falara, fizera i fora

• Tworzenie: trzecia osoba liczby mnogiej preterytu minus -ram, plus -ra, -ras, -ra, -´ramos, -ram — falaram → falara.

• Znaczenie: dokładnie ten czas zaprzeszły złożony, którego już używasz — falara ≡ tinha falado.

• Tylko do rozpoznawania. W brazylijskiej mowie forma nie żyje; w rozmowie brzmi teatralnie — jak polskie byłem powiedział.

• Forma nós zawsze niesie znak diakrytyczny: faláramos, comêramos, fôramos.

• Pułapka: trzecia osoba liczby mnogiej jest identyczna ze zwykłym preterytem — falaram to zarazem powiedzieli i powiedzieli wcześniej. Polska odmiana nigdy tak nie zderza form, więc zapamiętaj to osobno.

• Pułapka: fora to czas zaprzeszły od ser i ir, a zarazem codzienne słowo o znaczeniu na zewnątrz.

• W mowie przetrwał wyłącznie w zastygłych zwrotach: quem me dera, tomara (que), pudera!

Otwórz dowolną brazylijską powieść, komentarz prasowy albo wyrok, a ten czas już tam na Ciebie czeka, zwykle dokładnie w miejscu, w którym tekst cofa się i wyjaśnia, co wydarzyło się wcześniej. Przeoczysz go i tracisz chronologię akapitu: retrospekcję przeczytasz jako główny wątek albo weźmiesz fora za przysłówek o znaczeniu na zewnątrz i zdanie się rozsypie. Polszczyzna nie podpowie tu nic z automatu, bo uprzedniość zaznacza słowem już i aspektem dokonanym, a nie osobną formą czasownika. Za to zamiana na tinha falado jest całkowicie mechaniczna, więc pół godziny z tymi formami kupuje Ci swobodne czytanie rejestrów, o które inaczej potyka się latami.

1. Czas do czytania i wyłącznie do czytania

Zacznijmy od uczciwej części: tej formy uczysz się po to, żeby ją rozpoznawać, a nie żeby jej używać. W Brazylii czas zaprzeszły prosty zniknął z mowy — całkowicie. Nikt nie zamawia nim kawy, nikt się nim nie kłóci, nikt go nie wpisuje w wiadomości. Powiedz na głos eu já falara com ele w São Paulo, a zobaczysz uśmiech: brzmi to jak aktor recytujący dziewiętnastowieczną sztukę.

I tu masz przewagę, której nie ma prawie żaden inny czytelnik. Polszczyzna też ma czas zaprzeszły: byłem powiedział, był przyszedł, była napisała. Opisują go polskie gramatyki, ale w mowie jest martwy — spotykasz go u Sienkiewicza, u Mickiewicza i w prozie dziewiętnastowiecznej. To bardzo bliski odpowiednik rejestru falara: forma, którą trzeba umieć przeczytać, a której nigdy się nie napisze. Wiesz więc z własnego języka, czym jest czas żyjący wyłącznie w książkach — i to jest cała intuicja, jakiej ten punkt potrzebuje.

Granicę tej analogii lepiej nazwać od razu. Polski czas zaprzeszły był dwuwyrazowy (byłem powiedział), czyli budową bliżej mu do tinha falado. Portugalskie falara to jedno słowo zbudowane od tematu preterytu. Rejestr jest znajomy, kształt jest nowy.

Czytać będziesz tę formę bez przerwy: w powieściach, w poważnej prasie, w wyrokach, w prozie naukowej. Pomylić się łatwo, bo kilka jej form wygląda jak słowa, które już znasz. Dlatego wszystko poniżej ustawione jest pod oko: zobacz formę, zamień ją na tinha falado, czytaj dalej.

2. Jedna mechaniczna reguła buduje wszystkie formy

Przykłady w kontekście

Typowe pułapki

• Czytanie falara jako czasu przyszłego. Cała różnica to jedna kreska: falara (powiedział wcześniej) wobec falará (powie). W opowieści o przeszłości stawiaj na czas zaprzeszły, ale najpierw sprawdź znak wzrokiem: polska kreska tworzy inną literę, portugalska przesuwa akcent i zmienia czas.

• Robienie czasu zaprzeszłego z każdej trzeciej osoby liczby mnogiej. Eles chegaram antes (przyszli wcześniej) to prawie zawsze zwykły preteryt. Czytaj to jako już przyszli tylko tam, gdzie zdanie potrzebuje momentu przed innym momentem przeszłym, jak w Quando entramos, eles já chegaram (kiedy weszliśmy, oni już byli na miejscu).

• Branie fora za słowo o znaczeniu na zewnątrz. Ele fora à praia (pojechał wcześniej na plażę) to czasownik, a nie przypadkowy przysłówek. Tak samo vira: Ele nunca vira aquilo (nigdy czegoś takiego nie widział), ale Ele vira à esquerda (skręca w lewo).

• Traktowanie zastygłych zwrotów jak żywego czasu. Tomara que dê certo (oby się udało) bierze tryb łączący czasu teraźniejszego i patrzy w przyszłość, a nie w przeszłość; quem me dera (żeby tak) i pudera! (nic dziwnego) zastygły dokładnie tak samo.

• Używanie tej formy w rozmowie. Gramatycznie bez zarzutu, towarzysko teatralnie: Brazylijczyk, który słyszy eu já falara (już wcześniej rozmawiałem), widzi scenę, a nie przeszłość — mniej więcej tak, jak Ty słysząc byłem powiedział. Mów eu já tinha falado.

• Mieszanie dwóch systemów w jednym tekście. Jeśli piszesz na tyle oficjalnie, żeby sięgnąć po falara (powiedział wcześniej), trzymaj się tej formy do końca fragmentu; ślizganie się między falara a tinha falado linijka po linijce czyta się jak niepewna ręka, a nie jak styl.

falara przyszło z łaciny niemal bez zmian

Czas zaprzeszły prosty jest bezpośrednim spadkobiercą łacińskiego plusquamperfectum trybu oznajmującego: amaveram → amara, debueramus → devêramos, partiverant → partiram. Portugalski zachował odziedziczoną formę niemal nienaruszoną, co gramatycy przytaczają jako jeden z najwyraźniejszych dowodów na konserwatyzm portugalskiego czasownika — bliższego swojej łacińskiej postaci niż większość języków romańskich.

Hiszpański zachował tę samą formę, ale dał jej inne zadanie

Hiszpański odziedziczył dokładnie tę samą formę — amara — ale już na początku XV wieku przesunęła się ona do trybu łączącego czasu przeszłego, dlatego współczesny Hiszpan czyta amara jako odpowiednik amase. Portugalski nigdy nie dokonał tej zmiany, więc falara nadal znaczy tinha falado. Jeśli mówisz już po hiszpańsku, to jedno z niewielu miejsc, w których wspólna forma jest pułapką, a nie skrótem.

Źródło: «Sobre a história do mais-que-perfeito simples do indicativo» — Ciberdúvidas da Língua Portuguesa.