Pretérito perfeito composto: tenho falado (ostatnio dużo mówię)

• Budowa: ter w czasie teraźniejszym + imiesłów przeszły — tenho falado, tem comido, temos saído (ostatnio dużo mówię, ostatnio dużo je, ostatnio dużo wychodzimy). Imiesłów się nie zmienia.

• Znaczenie: aspekt niedokonany rozciągnięty na niedawny czas i sięgający teraz — Tenho trabalhado muito. (Ostatnio dużo pracuję.)

• To nie jest Twoje dokonane: „porozmawiałem z nim” to Falei com ele.

• Sygnały, których warto nasłuchiwać: ultimamente, recentemente, nos últimos meses, nesses últimos dias (ostatnio, niedawno, w ostatnich miesiącach, w tych ostatnich dniach).

• haver + imiesłów (hei falado) to wariant książkowy; w brazylijskim życiu posiłkowym czasownikiem jest ter.

• Jest rzadszy, niż podpowiada odruch: większość zdań o przeszłości wychodzi tu czasem przeszłym prostym.

• Portugalia używa go identycznie — jedno z nielicznych miejsc, w których brazylijski i europejski portugalski się zgadzają.

Myśl, którą niesie ten czas, masz w głowie od dziecka: mówiłem to nie to samo co powiedziałem. Nowe jest wyłącznie opakowanie — portugalski nie daje Ci do wyboru pary czasowników, tylko każe zmienić czas. Właśnie dlatego błąd jest tu niewidzialny: Tenho falado com ele to zdanie zupełnie poprawne, więc nikt Cię nie poprawi — po prostu powiesz coś, czego nie chciałeś. Zamiast jednego porannego telefonu zdasz relację z kilku tygodni rozmów. Ustawienie tego podziału robi dwie rzeczy naraz: Twoje falei przestają być mgliste, a Ty dostajesz naturalny brazylijski sposób opowiadania, co się ostatnio u Ciebie dzieje — czyli to, z czego składa się większość codziennych rozmów.

1. Ter w czasie teraźniejszym plus imiesłów

Weź ter, odmień w czasie teraźniejszym i postaw za nim imiesłów przeszły. Imiesłów jest zamrożony — z nikim się nie uzgadnia.

Przykłady w kontekście

Najczęstsze pułapki

• Używanie go do jednego domkniętego zdarzenia. Tenho perdido a chave brzmi, jakbyś gubił klucz co drugi dzień. O kluczu zgubionym dziś rano: Perdi a chave. (Zgubiłem klucz.) Test jest polski i działa bez pudła — jeśli po polsku wchodzi aspekt dokonany, ten czas odpada.

• Przypinanie go do domkniętego czasu. Pasmo musi sięgać teraźniejszości, więc skończony znacznik czasu je rozbija: nie Tenho falado com ele ontem, tylko Falei com ele ontem. (Rozmawiałem z nim wczoraj.)

• Dosłowne tłumaczenie pytania „Jadłeś kiedyś…?”. Polski niedokonany z kiedyś wprost popycha do tem comido: Você tem comido açaí? (Jadasz ostatnio açaí?) to prawdziwe zdanie — tylko nie to, o które Ci chodziło. Na „Jadłeś kiedyś açaí?” idzie Você já comeu açaí?

• Uzgadnianie imiesłowu. To najbardziej polski błąd w całym punkcie, bo Twoja forma przeszła rodzaj uzgadnia (mówiła), a po ter imiesłów nie rusza się nigdy: nie Ela tem falada, tylko Ela tem falado. (Ona ostatnio dużo mówi.)

• Rozciąganie go na długi okres przy pomocy há. „Mieszkam tu od trzech lat” to nie tenho morado; Brazylijczycy używają czasu teraźniejszego, dokładnie jak Ty: Moro aqui há três anos. (Mieszkam tu od trzech lat.)

• Mylenie go z estar + gerúndio. Estou trabalhando muito (właśnie dużo pracuję) to teraz albo te kilka dni; Tenho trabalhado muito (ostatnio dużo pracuję) to wiele osobnych dni składających się we wzór. Polskie dużo pracuję zakrywa oba, więc tutaj język ojczysty nie podpowie nic — trzeba wybrać obraz.

• Przyklejanie go do każdego niedokonanego. Niedokonany domknięty w przeszłości to imperfeito: dawniej dużo pracowałem → eu trabalhava muito, nie tenho trabalhado. Ten czas bierze wyłącznie te niedokonane, które dochodzą do dzisiaj.