Krótkie podsumowanie
este / esta / isto = to tutaj przy mnie — w mowie i piśmie
esse / essa / isso = przy tobie; w Brazylii często też przy mnie
aquele / aquela / aquilo = tamten, tam daleko, albo tamten z przeszłości
Kontekst lub słowo miejsca doprecyzowuje: esse… aqui / esse… aí / aquele… lá
Formy rodzajowe uzgadniają się z rzeczownikiem; liczba mnoga dokłada tylko -s: esses, essas, aqueles, aquelas
isto, isso, aquilo nigdy się nie zmieniają — isso to twoje uniwersalne to
Zwykle łączą się z de i em: desse, nesse, daquela, disso, naquilo; w tradycyjnym formalnym piśmie de pozostaje osobno przed podmiotem zdania bezokolicznikowego
W tekście este/isto często zapowiada, a esse/isso nawiązuje wstecz; este też może nawiązywać wstecz